پژوهشکده پاییزان

تاریخچه منابع طبیعی در ایران

تاریخچه

پردیس کشاورزی و منابع طبیعی فعالیت خود را در سال ۱۳۸۴ با ادغام دو دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی آغاز کرد. پیشینه دانشکده کشاورزی به سال ۱۳۰۱ و تاسیس مدرسه فلاحت می‌رسد. در سال ۱۳۰۲ این مدرسه با عنوان مدرسه عالی فلاحت و صنایع روستایی به گروه‌های آموزشی ماشین‌های کشاورزی، دامپزشکی، نوغان و چایکاری تقسیم شد. در سال ۱۳۱۳ دانشکده دامپزشکی به این مدرسه ملحق شد و این دو تحت عنوان بنگاه‌های علمی فلاحتی به فعالیت خود ادامه دادند. این مرکز در نهایت در سال ۱۳۱۹ به دانشکده تبدیل شد و در سال ۱۳۲۸ به عنوان یکی از دانشکده‌های دانشگاه تهران به رسمیت شناخته شد. این دانشکده قدیمی ترین و بزرگ‌ترین دانشکده کشاورزی ایران بوده‌است. همچنین دانشکده منابع طبیعی اولین و بزرگ‌ترین مرکز آموزش عالی منابع طبیعی ایران به شمار می‌رفت. این دانشکده با نام دانشکده جنگلداری در سال ۱۳۴۵ تاسیس شد و از سال ۱۳۵۱ به دانشکده منابع طبیعی تغییر نام داد. قبل از آن رشته جنگل و مرتع از سال ۱۳۲۱ در دانشکده کشاورزی کرج دایر بود و انستیتو جنگل و مرتع نیز به منظور تحقیقات در این زمینه دایر شده‌است.

منابع طبیعی ایران

مقدمه

تنوع انواع گوناگون خاک در ایران که هر کدام از آنها برای ایجاد یک محیط طبیعی و یا گیاهان غالب ویژه مفید به نظر می‌رسند و وجود آب و هواهای گوناگون در این سرزمین وسیع و نیز واقع شدن در مجاورت دریای مازندران در شمال و همچنین کرانه‌های خلیج فارس و دریای عمان در جنوب ، پستی و بلندیها و توپوگرافی ویژه ایران وضعی را بوجود آورده است که بتوان به انواع مختلف گیاهان و جانوران گرمسیری ، معتدل سردسیری در ایران اشاره نمود. بسیاری از نقاط ایران به استثنای قسمتهایی چند از جمله کرانه دریای خزر و غرب کشور ، از دیدگاه منابع طبیعی و ثروتی منابع گیاهی و جانوری ، ذخیره‌های آب در تنگناهای شدید قرار دارد.

ویژگیهای کرانه دریای خزر

در کرانه‌های دریای خزر آب و هوای معتدل از نوع مدیترانه‌ای یا شبه مدیترانه‌ای توام با بارندگی فراوان و محبوس شدن در بین دریا و دامنه‌های شمالی البرز ، جلگه‌های رسوبی بسیار حاصلخیز و مستعد را بنا نهاده است. جنگلها ، مراتع و زمین‌های حاصلخیز برای باغداری و زراعت همه ، نشانه‌هایی از ویژگیها و توانهای طبیعی این سرزمین زرخیز است که تنها 4 درصد از خاک کشورمان را شامل می‌شود.

 

منابع جنگلی ایران

جنگل‌ها از جمله مهمترین ثروتهای طبیعی ایران هستند و هم اکنون با وسعتی به مراتب کمتر از چند دهه گذشته استقرار دارند.جنگل‌های ایران در شمال در حد متراکم و در دیگر نقاط به صورت پراکنده مشاهده می‌شوند که در اینحال گرانبهاترین جنگل‌های ایران در گیلان ، مازندران و استان گلستان یافت می‌شود. ایرانیان باستان ، جنگل و پوشش گیاهی را منشا خیر و برکت می‌دانستند. زیرا منابع جنگلی سرمایه‌ای سرشار هستند که نیازهای انسانها را برآورده می‌کنند.

علاوه بر جنگل‌های شمال ، در منطقه غروب و جنوب غرب و حتی شمال شرق ایران می‌توان شاهد وجود جنگل بود. منتها جنگل‌های تنک و پراکنده که البته با جنگل‌های کرانه‌های شمالی قابل مقایسه نیستند. در این میان جنگل‌های غرب و جنوب غرب ایران که درختان غالب آنها
بلوط است، پس از جنگل‌های شمال ، حائز اهمت هستند. حفظ و حراست جنگل‌های ایران از اهمیت زیادی برخوردار است باید نسبت به تداوم و شکوفایی آنها کوشا باشیم.

اهمیت جنگل

از هر هکتارجنگل‌های شمالی سالانه تا 20 میلیون متر مکعب چوب بدست می‌آید. از موارد دیگر اهمیت جنگل ، محافظت از خاک است. اصولا در یک ناحیه ارتباط تنگاتنگی بین جنگل و پوشش گیاهی آن با فرسایش خاک وجود دارد. از سوی دیگر ، جنگل در اعتدال آب و هوایی نقش اساسی ایفا می‌کند. بطور کلی پوشش گیاهی و بویژه جنگل‌ها به عنوان ریه تنفسی محیط زیست که برای بسیاری از باکتریها و قارچهای تک‌سلولی و نیز برخی از حشرات مضر ، خطرناک است.

مراتع ایران

در زمینه مراتع در ایران در مراکز علمی و پژوهشی ، سخن بسیار است. ولی محافظت از این منابع ثروتی و طبیعی باید به صورت جدی و عملی صورت گیرد. بطور کلی مرتع به زمینی گفته می‌شود که در فصلی از سال مورد استفاده دامها قرار می‌گیرد. به واقع از گستره مراتع ایران آمار قابل پذیرشی دردست نیست. بطور کلی کیفیت مراتع را از لحاظ کیفیت پوشش مورد بررسی قرار می‌دهند. مراتع عالی کشور یک درصد ، مراتع خوب 5 درصد ، مراتع متوسط 14 درصد و باقیمانده مراتع ضعیف یا زمینهای عاری از پوشش گیاهی را شامل می‌شوند.

علت گستردگی مراتع نامرغوب ایران

زیاد بودن مراتع نامرغوب ایران بواسطه آب و هوای خشک کشور و استقرار کمربند پرفشار جنب گرمسیری در فصل گرم و نیز دخالت بی‌رویه انسان است. این در حالی است که 5/1 خاک ایران از کویر و زمینهای بی‌حاصل و بایر پوشیده شده است. البته متخصصان منابع طبیعی که از ایران بازدید کرده‌اند گزارشهایی در خصوص وضعیت به مراتب بهتر پوشش گیاهی در ایران داده‌اند.

اهمیت مراتع

مراتع کشورمان اگر چه در قسمت اعظم خاک ایران ، کیفیت قابل ملاحظه‌ای ندارند، ولی بسیار ارزشمند هستند. ارزش مراتع تنها از دیدگاه تغذیه دام و تولید فرآورده‌های دامی و لبنی نیست، بلکه اهمیت آنها از لحاظ یک پوشش مفید است که در تثبیت خاک و جلوگیری از فرسایش عمل می‌نماید. بطور کلی اهمیت مراتع را می‌توان به این ترتیب بیان کرد. تنظیم گردش آب در طبیعت ، ایجاد فضای سبز در لطیف کردن هوا ، تامین غذا و مامن برای حیات وحش بویژه پرندگانش ، تامین علوفه مورد نیاز دام ، تولید محصولاتی از قبیل گیاهان دارویی ، صنعتی و ... .

منابع طبیعی آبهای ایران

از جمله مهمترین عوامل حیاتی محیط زیست ، آب است. در واقع برای توسعه یک کشور آب و مطالعه آن اهمیت زیادی دارد.

 

منابع آبی و بارش در ایران

میانگین بارش سالانه کشورمان 240 میلیمتر است (حدود 3/1 میانگین بارندگی کره زمین) که این خود می‌تواند ارزش‌های حیاتی را به بار آورد. میانگین ریزش‌های جوی کشور بین 400-370 میلیارد متر مکعب در سال برآورده شده که از این میزان 300 متر مکعب در قسمتهای کوهستانی و دامنه‌ها بیشتر به صورت برف نازل می‌شود و ارزش زیادی را در آبدهی رودخانه‌ها به صورت دایمی و فصلی ، چشمه‌سارها تفاوتها و نیز منبع اصلی تغذیه آب زیرزمینی است.

یکی از منابع کشورمان به آب رودهای کشورهای همسایه مربوط می‌شود که به ایران وارد می‌شوند. اترک ، ارس ، هریرود ، هیرمند از کشورهای ترکمنستان ، ترکیه و افغانستان سرچشمه می‌گیرند. که به دریای خزر ، خلیج فارس و دریای عمان و به دریاچه‌هاو رودهای داخلی می‌ریزند. این آبها در تداوم سفره‌های آب زیرزمینی اهمیت زیادی دارند. متاسفانه در دو دهه اخیر استفاده از آبهای زیرزمینی و حفر بی‌رویه چاهها ، افت آب را تا حد زیادی باعث شده است.

چشم انداز

آب و هوا ، نوع خاک و وجود ناهمواریها ، موقعیت جغرافیایی و در مجموع محیط طبیعی در پویایی یک کشور نقش بسزایی را ایفا می‌کنند. در نتیجه محیط طبیعی در شکل‌یابی و نوع فعالیتهای انسانی آثار مهمی به جای می‌گذارد. منابع طبیعی هر کشور به عنوان ثروت ملی محسوب می‌شوند که به عنوان میراث ارزنده‌ای هستند و بایستی آنها را برای نسلهای بعدی محافظت کنیم. حفاظت ، احیا ، اصلاح و توسعه این منابع از جمله اقدامهای ارزنده‌ای است که باید به آن جامه عمل بپوشانیم.

حفاظت محیط زیست

مقدمه

بحث در مورد روابط انسان و طبیعت یک بحث قدیمی است. آیا انسان برای این خلق شده است که بر طبیعت غلبه کند، آقا و صاحب آن شود یا اینکه به دلیل جنگ علیه طبیعت ، دیوانه است. مدتهای مدیدی چنین می‌اندیشیدند که طبیعت با نیروی فوق‌العاده تصفیه کننده و تنظیم کننده‌اش ، تعرضات انسان را هضم خواهد کرد و کشفیات علمی زیانهای احتمالی پیشرفت را خنثی خواهد نمود، جهان افسار گسیخته است. جمعیت ، جنگل‌زدایی و مصرف انرژی با خطر برهم زدن نظم موزون و شگفت‌انگیز مکانیزم جهان ، سرعت می‌گیرند. یک سرود محلی فرانسوی چنین می‌گوید: آسیابان تو در خوابی ، آسیابت خیلی تند می‌چرخد ... .

حفاظت از حیونات و گیاهان بومی؛ چرا؟

انسان هوشمند ... یا انسان ویرانگر؟ جد گاو اهلی امروزی در سال 1627 در لهستان کشته شد. گورخر کواگای معروف نیز که به واسطه پوشش پوستش نیمه اسب و به واسطه گردنش نیمه گورخر بود، در سال 1880 در آفریقای جنوبی ناپدید شد. گاهی اوقات هیچ چیز جلوی خشم ویرانگر انسان را نمی‌گیرد. سازمان بین المللی حفاظت از طبیعت تعداد 5 هزار جانور را در فهرست قرمز انواع مورد تهدید قرار داده است.

شاید بعضی بگویند: خوب ، که چی؟ مگر دایناسورها حدود 655 میلیون سال پیش ، از کره زمین محو نشدند؟ مسلما بلایای طبیعی یا تغییرات آب و هوایی باعث دگرگونیهای مهمی در میراث جانداران ما شده‌اند. آیا این می‌تواند دلیلی باشد برای آنکه ، انسان به شخصه ، مصیبت فقر و حتی انهدام جهان زنده را سازماندهی کند؟


 

ضرورت حفاظت از موجودات زنده

ضرورت حفاظت از موجودات زنده ، دست کم به چهار دلیل است.

زنجیره حیات

جهان زنده زنجیره حیاتی باور نکردنی‌ای است که نابودی حتی یک حلقه آن بدون کیفر نمی‌ماند. جانوران محتاج گیاهان هستند که قادرند انرژی خورشیدی را به غذا تبدیل کنند. گیاهان برای انتقال دانه‌های گرده و بارور کردن آنها ، محتاج جانوران هستند و بقای جانوران منوط است به بقای طعمه‌هایشان.

یک گنجینه درمانی

پزشکان ، هزاران گیاه را در آمازون ، هند ، آسیای جنوب شرقی و چین به طریقه سنتی استفاده می‌کنند. جانوران بویژه آبزیان منشا داروهای بسیار زیادی هستند. 80 درصد از جمعیت کشورهای در حال توسعه با داروهای طبیعی معالجه می‌شوند.

یک انبار وسیع

مواد خوراکی و محصولات کشاورزی ما به تنوع زیستی وابسته‌اند. طبیعت مخزن بزرگ مواد خوراکی است که هنوز چندان مورد استفاده قرار نگرفته است. انسان در انتخاب مواد غذائیش کاملا محافظه‌کار است.

معدنی برای صنعت

نشاسته‌ها ، شیره بعضی از نباتات ، روغنهای گیاهی ، چربیهای گیاهی یا حیوانی ، دیر زمانی است که مورد استفاده تمامی شاخه‌های صنعت قرار می‌گیرند. گیاهانی مانند نیشکر ، چغندرقند و گندم ، امیدهای شناخته شده انرژی سبز هستند.

بهره برداری مفرط از انواع جانوران

علت تهدید بیش از 3/1 از انواع موجودات ، بهره برداری مفرط از آنهاست. انسان برای تهیه کالاهای مفید ، لوزام زیبایی یا کالاهای جالب توجه ، انواع موجودات را به شیوه‌ای کنترل نشده مورد بهره برداری قرار داده است. عاج فیلها ، شاخ کرگدنها ، پوست تمساحها ، کاسه لاک‌پشتان حیوانات آزمایشگاهی و ... جنسهای تجارتهای پرسود هستند. جانوران تنها موجوداتی نیستند که مورد بهره برداری مفرط واقع شده‌اند. بهره برداری از جنگل باعث کاهش و حتی نابودی انواع گیاهان شده است.

چگونه از طبیعت حمایت کنیم؟

حفظ پارکها

یکی از طرق نجات انواع موجودات و مسکن طبیعی آنها عبارت است از ایجاد حفاظتگاهها یا پارکها ، اولین قانون در بسیاری از پارکها به حمایت و نگهداری مربوط می‌شود. برای احیا زنجیره حیاتی که شامل حیوانات شکاری و طعمه‌ها می‌شود، بسیاری از انواع موجودات کمیاب باید دوباره وارد شوند. گاهی اوقات لازم است که انسان به بعضی از انواع موجودات مزاحم نظم دهد و بالاخره نباید فراموش کرد که محیط طبیعی غالبا نیاز به نگهداری دارد.

حفاظتگاههای گیاه شناسی و باغ وحشها

هنگامی که یکی از انواع موجودات در مرز نابودی قرار دارد، می‌توان با انتقال آن به خارج از مسکن طبیعی و قرار دادن آنها در یک حفاظتگاه گیاه شناسی یا در یک باغ وحش در صدد نجات نهایی آن برآمد. در فرانسه ، چهار حفاظتگاه گیاه شناسی وجود دارد.

مقررات

حفاظت از طبیعت می‌تواند از سه طریق زیر انجام شود. حمایت قانونی از انواع موجودات ، حمایت قانونی از محل‌های ویژه ، فضاها ، حفاظتگاهها و ... ، سلاح قدرتمند ، اما گرانقیمت خرید زمین ، در فرانسه سازمان حفاظت محیط زیست در طی 15 سال ، 6 درصد از طول سواحل دریایی یا دریاچه‌ای را خریداری کرده است.

شش اهرم برای عمل

قوانین

قانون مربوط به موسسات ناسالم یا خطرناک به سال 1917 بر‌می‌گردد. قوانین متعدد جالب توجه در زمینه‌های مختلف مربوط به محیط زیست پایه گذاری شده است، بویژه قوانین 1961 و 1980در مورد آلودگی آب ، 1975 در مود فضولات ، 1985 در مورد کوهستان ، 1986 در مورد ساحل دریاها 1987 در مورد خطرهای جدی دیگر. اگر این قوانین به نحو احسن اجرا شوند و میان مجریان قوانین همکاری و هماهنگی وجود داشته باشد، می‌توان تا حدودی به حفظ محیط زیست امیدوار بود.

انگیزه های اقتصادی یا مالیاتی

چهار نوع انگیزه اقتصادی مالیاتی به اجرا در آمده‌اند. وضع مالیاتی برای جریمه کردن کالا یا فعالیت‌هایی که برای محیط زیست نامساعد هستند، کاهش مالیات یا پرداخت سوبسید برای کالاهایی که از آلودگی محیط زیست می‌کاهند مانند بنزین بدون سرب و انگیزه‌های دیگر.

شهروندان و انجمنهای فعال

دولت یا اجتماعات محلی ممکن است در وظیفه خود در حفاظت از محیط زیست اشتباه کنند. یا کم‌کاری کنند. بنابراین در صورت فقدان دولت قدرتمند شهروندان خودشان باید بسیج شوند تا بتوانند از محیط زیست حمایت کنند.

  • آموزش محیط زیست: قوانین مالیات‌ها ، نمی‌توانند شهروندان را مجبور به محترم شمردن محیط زیست کنند. مگر آنکه این احترام از طریق آموزش به آنها القا شود.

تحقیقات علمی

مسلما ، فقدان اطمینانهای علمی ، مسئولین سیاسی یا اقتصادی را از اتخاذ تصمیم‌ها و ازپش بینی نامعلوم ، معاف نمی‌کند. تحقیق علمی مربوط به محیط زیست بسیار ضعیف است. دو کشور متحده آمریکا و آلمان 60 درصد از تحقیق جهانی در زمینه محیط زیست را به خود اختصاص می‌دهند. در سطح اروپا بسیاری از برنامه‌های جامعه اقتصادی در مورد محیط زیست است.

اقدام بین المللی

زمین یکی است اما جهان چنین نیست. این فرمول یادآوری می‌کند که بشر کشتی‌سوار است. اما به تعداد دولتها ، کاپیتان وجود دارد. به لطف خدا ، ضرورت همکاری بین‌المللی در آغاز قرن 21 ، تشدید شده است.

 

+ نوشته شده در  یکشنبه هفدهم آبان 1388ساعت 13:34  توسط ارادتمندان شما  |