مسجد جامع يا كهن فهرج

نخستين مسجد ايران پيوند معماري بومي و اسلامي

    فهرج يكي از تاريخي ترين و كهن ترين روستاهاي ايران است كه در 24 كيلومتري شمال شرق مهريز و 12 كيلومتري شرق جاده يزد ـ كرمان قرار دارد. ديدني ترين و شاخص ترين آثار تاريخي اين روستا مسجد جامع فهرج است. اين مسجد داراي طراحي بسيار ساده و بي پيرايه است كه شايد بتوان آن را نخستين مسجد شناخته شده در خاك ايران دانست. تاريخ ساخت اين مسجد به نيمه نخست سده اول هجري بازمي گردد و نقشه آن شباهت بسياري به نقشه ديگر مساجد شناخته شده نخستين سده هاي هجري در كشورهاي عربي دارد. در نخستين نگاه به سبب تزئينات گچبري شكنجي و پيچك هاي به كار رفته در مسجد كه يادآور كاخ ساسانيان در تيسفون است، بنا رنگ و بويي ساساني به خود مي گيرد و اين نكته با توجه به مناره مسجد كه در دوره هاي بعد، احتمالاً قرن چهارم و پنجم هجري به بناي اصلي افزوده شده است، قوت بيشتري مي يابد. طرح اصلي مسجد بسيار ساده و از نوع مساجد ستوندار است و از يك حياط مركزي با شبستان ستوندار سمت قبله و رواق هايي در دو طرف صحن مركزي تشكيل مي شود. شبستان دربرگيرنده دو رديف ستون چهارتايي است كه صحن مركزي را با يازده دهانه طاق از جهات مختلف ـ سه دهانه در سمت جنوب، چهار دهانه در شمال و 2 دهانه در جهات شرق و غرب ـ محدود مي كند. دهانه مركزي سمت قبله، اندكي پهن تر از دهانه هاي ديگر است و بدين ترتيب مراحل آغازين شكل گيري ايوان در مساجد شبستاني شكل مي گيرد. نبود تقارن در تعداد دهانه هاي سمت شمال و جنوب صحن، پديده اي غيرمعمول است كه در اين بنا ديده مي شود. اين مسجد همانند ديگر بناهاي پيش از اسلام از بلندي و افراز شكوهمندي برخوردار است. حياط و صحن كوچك مسجد از جنوب به سه دهانه شبستان و از شرق و غرب هر يك به دو دهانه ايوان محدود مي شود و در سمت شمال آن چهار صفه قرار دارد كه با درگاه هايي كه هم اكنون مسدود شده اند به هم راه داشته اند. پوشش صفه ها شكل بسيار ساده، ابتدايي نيم گنبد است كه بعدها در سر در اصلي بيشتر بناهاي دوران اسلامي در ايران با شكوه هرچه تمام تر نمود پيدا مي كند. در ابتدا به جاي محراب اصلي شبستان فرورفتگي راستگوشه اي ايجاد شده بود كه بعدها محرابي كاهگلي در درون آن ساخته شد. از جالب ترين ويژگي هاي اين مسجد مي توان به نقش درهاي مجلل ساساني اشاره كرد كه با استفاده از گچ، بر ديوار شرقي بنا نقش بسته است، به احتمال زياد از آنجايي كه استفاده از درهاي مجلل و آراسته در بناهاي صدر اسلام رايج نبوده است، معمار با به كارگيري ذوق و توانايي هنري اش كوشيده است تا الگويي از درهاي زيباي كهن به دست آيندگان بدهد. هم اكنون ورودي اصلي مسجد دركنار مناره قرار دارد و به نظر مي رسد كه همزمان با افزودن مناره به بناي اصلي ساخته شده باشد. اين در مستقيماً به شبستان باز مي شود اما علاوه بر مناره و سردر، دو اتاق در قسمت غربي مسجد قرار دارد كه همزمان با ساختمان اصلي ساخته شده است. معماري مسجد به جز طرح اصلي كه پديده تازه اي محسوب مي شود كاملاً ساساني است به شكلي كه حتي ستون هاي كوچك چهارگوشه جرزها، سرستون ها، درگاه ها و آرايش ها همگي به سبك و شيوه معماري پيش از اسلام ساخته شده اند. مسجد فهرج از خشت خام با ابعاد بزرگ ساخته شده و نماي سيمگل (گل رس، ريگ روان و خاكه گل)، گل ريگ و چفت هاي گلي دارد كه البته در اينجا به جاي كاه كه در اين روستا كمياب بوده از ژاژ (خارشتر) آسياب شده استفاده مي كرده اند و همين امر، بنا را از آسيب آفتي چون موريانه به دور مي دارد. براي آرايش نما از طاقچه هاي كوچك با پوشش و نقش هاي شكنجي و دالبري استفاده شده است و در جايي نقشي از كنگره هاي تخت جمشيد نيز ديده مي شود كه وجود اين شكل از تزئين در معماري سده هاي نخستين هجري، آن هم در بنايي چون مسجد، مايه شگفتي است. در زمينه جغرافياي تاريخي فهرج مي توان به گفته ابواسحاق ابراهيم اصطخري در كتاب مسالك و ممالك استناد كرد. او چهار شهر بزرگ ناحيه اصطخر خوره يا كوره اصطخر را كه همان يزد است، به ترتيب كثه، ميبد، نائين و فهرج مي خواند و بيان مي دارد كه سه شهر از اين چهار شهر، داراي مسجد جامع بوده اند اما در ادامه از چهار شهر كثه، ميبد، نائين و بهره ياد مي كند. در متن عربي اصطخري به جاي بهره، فهرج نوشته شده است اما مترجم كه به سبب نثر روانش مي توان او را از مردمان همان حدود دانست نام مصطلح محل در حدود قرن چهارم و پنجم هجري، يعني همان بهره را به كار برده است. در ديگر كتاب هاي فرهنگ و لغتنامه ها نيز در برابر نام فهرج نوشته شده است كه اين نام، شكل عربي شده بهره است و سه شهر به اين نام خوانده مي شده اند كه يكي در عراق است و ديگري در بلوچستان و شهر ديگر يعني همان بهره يا فهرج از ناحيه يزد اصطخر خوره است و چنان كه مي دانيم فهرج در بخش سريزد واقع شده است و در واقع دروازه ناحيه يزد به شمار مي رود. از نظر طرح و سبك معماري و همچنين با مقايسه آنچه در كتب تاريخي و جغرافيايي آمده است، مي توان اين مسجد را كهن ترين مسجدي دانست كه تاكنون در ايران شناسايي شده است. نكته جالب توجه در مورد مسجد جامع فهرج آن است كه اين مسجد برخلاف ديگر مساجد همزمان با خود در نخستين سده هاي اسلامي كه عمدتاً شكل تغيير يافته اي از آتشكده و يا ديگر بناهايي از دوره پيشين بوده اند، از همان ابتدا با كاربري مسجد ساخته شده است. اگرچه سبك ساخت و معماري آن كاملاً برگرفته از الگوها، تزئينات و ديگر شيوه هاي معماري رايج در دوران ساساني است، اما آنچه در اين ميان اهميت مي يابد آن است كه روح بي بديل دين جديد با سنت ديرينه و ديرپاي ساساني به گونه اي نوين و ديگرگون در اين مسجد با هم پيوند مي خورد. سال هاي بسياري است كه مسجد فهرج با همان جلال و شكوه هميشگي اش پا برجاي دارد و اميد است تا با كاوش هاي بيشتر، بتواند پاسخگوي سوالات بي شمار بسياري باشد كه گوشه اي از تاريخ تاريك سده هاي نخستين هجري را روشن تر نمايد. اگرچه تا چندي پيش مردمان بومي در پي جايگزيني مسجد كهنسال با مسجدي جديد و تازه ساز بودند اما به نظر مي رسد كه امروزه با آگاهي از ارزش بسيار و تاريخ طولاني اين مسجد كهن در حفظ و شناساندن هر چه بيشتر آن سهم بسزايي خواهند داشت

مسجد جامع يا كهن فهرج، مربوط به قرن اول هجري، در فهرج يزد.

1- مقدمه

شكل گيري تمدن، در بستر زمان يا تاريخ و گستره سرزمين يا جغرايا، متاثر از عوامل گونه گوني است كه به لحاظ زماني، هر قدر به عقب برويم، فهم آنها دشوارتر و بنابراين اضهار نظر قطعي و نهايي مشكل تر خواهد بود.

مسجد جامع فهرج، واقع در سي كيلومتري شرق يزد، يكي از نادر نمونه هايي است كه معماري پيش از اسلام ايران را به معماري دوران اسلامي پيوند مي دهد. در نتيجه، مي توان آن را به عنوان اثر كم نظير دوران انتقال محسوب نمود.

اهميت موضوع، زماني بيشتر معلوم خواهد شد كه فراموش نكنيم، اثر ياد شده نه تنها به ايران، كه به جهان اسلام نيز تعلق دارد و مي تواند به نوبه خود به سير تحول تاريخي معماري مسجد ^{(1) ۞} در سرزمين هاي اسلامي، روشني و وضوح بيشتري بخشد.

فهم عوامل موثر در شكل گيري مدنيت ايراني و كيفيت آميختگي آن با فرهنگ اسلامي كه تاريخ معماري و شهرسازي استان يزد، بخشي از آن را بازتاب مي كند، يك بحث صرفاً تاريخي و مسبوق به گذشته نيست؛ بلكه همزمان، به حال و آينده نيز تعلق دارد. اينگونه مطالعات، به توليد بصيرتي مي انجامد كه مي تواند در تداوم توليد تمدن و تشخيص ميزان و روند تكاملي آن به كار گرفته شود تا «گسست فرهنگي»، در اين ساحت بسيار مهم و حياتي رخ ندهد؛ پديده اي كه دست كم، در قرن حاضر، معماري و شهرسازي ايران به آن مبتلا شده است.

فايده اينگونه بررسي ها، دستيابي به شاخص هايي است تا راه روشن توليد تمدن، از بيراهه پيروي از غرب، بازشناخته و متمايز شود و معلوم شود مدنيت معاصر ايران به كجا مي رود؟ ^{(2) ۞} دغدغه اي «مجهول» در برنامه ريزي توسعه در ابعاد ملي و منطقه اي.

نگارنده در طي سال ها مسيوليت خود در ميراث فرهنگي استان يزد، مفتخر گرديد تا سهم كوچكي در حفاظت و مرمت مسجد جامع فهرج داشته باشد. او خود را موظف مي داند از كوشش هاي بي دريغ همكاران ارجمند و سابق خود، مرحوم مهندس فتح نظريان، مهندس ايرج طلايي، مهندس رضا علايي و همچنين استادكاران و كارگراني كه در سازمان حفاظت آثار باستاني قديم ^{(3) ۞} با دقت و امانت در صيانت از مسجد جامع فهرج كوشيده اند، سپاسگزاري نموده، ياد و نام آنها را گرامي بدارد.

نماي عمومي دروني و صحن مسجد جامع يا جمعه فهرج، منار گلي اين مسجد از دور شاخص مسجد و آبادي است.

2- زمينه ۩

«فهرج» نام آبادي كوچكي است در شرق يزد كه به لحاظ قدمت تاريخي واجد ارزش فراوان است. وجود منطقه اي در غرب آبادي به نام «شهداي فهرج» و روايت هاي كه درباره آن نقل مي شود، پيشينه آن را تا صدر اسلام محرز مي كند.

مرحوم عنايت الله اميرلو، از اولين باستانشناسان ارجمندي بود كه حفاري هاي پژوهشي در منطقه را آغاز كرد؛ اما افسوس كه با فرا رسيدن مرگ آن عزيز، ناكام و ناتمام ماند. تا آنجا كه نگارنده از توضيحات مرحوم اميرلو در محل به خاطر دارد، تمامي نشانه هاي كشف شده توسط ايشان، به دوران اسلامي تعلق دارد. هرچند آثار معماري موجود در آن محل نيز، همان وضعيت را دارا هستند.

رجوع به گزارش ها و احتمالاً يادداشت هاي منتشر نشده ايشان مي تواند در بازشناسي قدمت منطقه نقش مفيد و موثري را ايفا و تا حدود زيادي خط و خطوط فعاليت هاي پژوهشي را در آينده معلوم نمايد. در هر صورت، اهميت فرهنگي و تاريخي منطقه ايجاب مي كند تا معاونت پژوهشي سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري كشور، با همكاري دانشگاه يزد، پايگاه تحقيقاتي در منطقه تاسيس و برنامه اي سازمان يافته براي بازيابي هويت تاريخي منطقه تدارك ببيند.

از آخرين اسناد مكتوب درباره آبادي فهرج، رساله كارشناسي ارشد معماري آقاي مهندس احمد علوي راد است كه مي تواند اطلاعات نسبتاً جامع و مفيدي را در اختيار علاقه مندان قرار دهد.

3- مروري بر كار هاي انجام شده ۩

خانم مهندس شهين لطفي زاده در مقاله اي تحت عنوان شيوه هاي معماري ايران و در بخش شيوه خراساني ^{(4) ۞} به طور ضمني به معرفي مسجد جامع فهرج مي پردازد. واژگان و ادبيات به كار رفته در آن با واژگان و ادبيات مرحوم استاد پيرنيا قرابت فراواني دارد؛ هرچند كه نقل قول و نامي از ايشان در مقاله مذكور به ميان نيامده است. ضمناً منابع و مآخذ مقاله كامل نيست و دسترسي به آنها را دشوار مي كند. برخي از موارد مطروحه در مقاله ياد شده، بيشتر جنبه فرضيه را دارند كه اثبات آنها مستلزم تحقيقات آتي است.

از مهمترين منابع دست اول، اظهار نظر هاي شادروان استاد پيرنيا است كه به صورت نوار هاي صوتي ضبط و در مركز اسناد سازمان ميراث فرهنگي كشور نگهداري مي شوند. در عين حال بخشي از آراء ايشان به صورت مقاله و كتاب نيز منتشر شده است. ^{(5) ۞}

4- قدمت مسجد ۩

هندسه به كار رفته در پوشش طاق هاي آهنگ مسجد جامع فهرج، از نوع بيز ^{(6) ۞} است كه از شاخص هاي معماري پيش از اسلام ايران است كه در دوران اسلامي يعني اوايل قرن اول هجري، با تغييرات جزيي در تيزه آنها تداوم يافته است. اولين نشانه هاي خفيف تيزه دار شدن قوس ها كه در اين مسجد مشهود است، سرآغازي است قابل درنگ در شكل گيري قوس هاي جناغي در قرون بعدي. اين تحول تكاملي از منظر تاريخ مهندسي و معماري در ايران، درخور توجه فراوان است.

ابعاد خشت ها و نيز وجود نقشي در اسپر ^{(7) ۞} رو به قبله رواق غربي، كه مشابه آن در تخت جمشيد يافت مي شود، حساسيت تاريخي بنا را بيشتر مي كند. اينكه در محل فعلي مسجد چه بنايي وجود داشته و چه تغييراتي صورت گرفته، در گرو تحقيقات باستان شناسي بعدي است.

نمايي از شبستان و صحن مسجد كهن يا جامع فهرج؛ صحن فضاي خالي مياني مساجد است كه توسط فضاي پر تحديد مي شود.

5- عناصر متشكله مسجد ۩

5-1- صحن ۩

صحن كوچكي در ميانه مسجد، اصلي ترين فضايي است كه در تشكيل كليت معماري مسجد نقش موثري را ايفا مي كند. همزمان خود توسط ديگر عناصر پيراموني، كه متعاقباً ذكر آنها خواهد رفت، تعيين مي شود.

«صحن» در معماري مسجد به فضايي «خالي» ^{(8) ۞} گفته مي شود كه به كمك فضا هاي «پُر» ^{(9) ۞} تحديد و تعريف مي شود؛ كه تركيب آنها با هم، كل واحدي را به وجود مي آوردند كه عناصر متشكله آن در تعامل با همديگر تشخص مي يابند.

سقف صحن، به بياني ديگر، «گنبد آسمان» است كه در آن فرد مومن، توجه و حركت رو به بالاي «استدراج» را مي تواند تجربه نمايد تا موقعيت خود را در نظام هستي، بازشناسد. در عين حال، معماري صحن بنابر نظر آقاي دكتر سيد حسن نصر ^{(10) ۞} يادآور شرح صدري است كه خداوند به رسول گرامي اش محمد مصطفي (ص) عنايت فرمود. اين فضاي مذكور، از مسجد بسيار ساده حضرت پيامبر (ص) در مدينه الگو مي گيرد كه طراحي و ساخت اغلب مساجد در سرزمين اسلامي تداوم و تكامل يافته آن است. ^{(11) ۞}

5-2- فرش انداز ۩

مسجد جامع فهرج از پنج «فرش انداز» ^{(12) ۞} در راستاي محوريت قبله تشكيل شده است؛ كه فرش انداز مياني به طرز محسوسي از فرش انداز هاي جانبي وسيع تر است. ^{(13) ۞} همه فرش انداز ها در جنوب، توسط «ديوار قبله» كه محراب در آن جاي دارد تحديد مي شوند. سه فرش انداز مياني در تداوم حركت به سوي شمال، توسط صحن متوقف مي شوند، در حالي كه دو فرش انداز غربي و شرقي، تا شمالي ترين حد مسجد تداوم يافته، در ملاقات با صحن، رواقي را توليد مي كنند كه صحن به كمك آن دو در غرب و شرق، محدود و محصور مي شود (شكل پلان مسجد جامع فهرج).

شيوه اجراي طاق فرش انداز ها، آهنگ يا گهواره اي است كه با خشت به صورت «پَر» اجرا شده است كه بعداً در اين باره توضيح بيشتري داده خواهد شد.

5-3- ديوار قبله ۩

در معماري مسجد، «ديوار قبله» به ديواري گفته مي شود كه عمود بر محور قبله است و ضلع جنوبي مسجد را تشكيل مي دهد. در اين ديوار، تنها محراب قرار دارد و از دادن دسترسي، ايجاد درگاه، نصب در يا پنجره، آگاهانه پرهيز شده است تا تمركز حواس نمازگزاران به نحو مطلوب تامين شود. به نظر نگارنده چنين روشي، يكي از اصول معماري مساجد است.

لازم به يادآوري است تنها دري كه در ديوار قبله مسجد جامع فهرج وجود دارد، جزء معماري اصيل و اوليه مسجد نمي باشد و به قرار معلوم در دوران قاجار به آن اضافه شده است. اين درگاه، دسترسي به شبستان نيمه سازي را تامين مي كند كه به همان دوره تعلق دارد و در جنوب ديوار قبله احداث شده است.

طرح ساخت صفه در مسجد جامع فهرج و كيفيت شكل گيري معماري گنبد از قرارگيري روبروي دو صفه.

5-4- صفه ها ۩

چهار صفه كوچك رو به قبله، حد شمالي صحن را تعريف مي كنند. در عين حال خود به كمك صحن تعين و تشخص مي يابند. كاربرد صفه ها براي نماز هاي انفرادي در بعدازظهر هاي زمستان است كه با تايش مستقيم خورشيد، گرم و مطبوع مي شوند.

شيوه پوشش طاق صفه ها به لحاظ فني درخور توجه فراوان است؛ چراكه ابداع يكي از فنون مهندسي طاق و گنبد را در زمانه خود به نمايش مي گذارد.

نحوه اجراي طاق صفه ها، علي الاصول، متفاوت از طاق فرش انداز ها و رواق هاي جانبي است. هرچند كه در نماي چهار طرف صحن، در نگاهي كلي، همانند به نظر مي رسند.

فن به كار رفته در آنها به نحوي با اطاق فيلپوش خويشاوند است؛ هرچند نمي توان آن را فيلپوش به حساب آورد. اهميت موضوع به شيوه گوشه سازي صفه ها مربوط مي شود كه به طرز محسوسي با فن ساختمان و معماري گنبد در پيش از اسلام ايران قرابت دارد. به بياني ديگر، چنانچه دو صفه را روبروي هم قرار دهيم، مي توان تا حدود زيادي كيفيت تشكيل معماري گنبد را تصور نمود. ^{(14) ۞}

جالب توجه است كه در چند قدمي جنوب مسجد جامع فهرج، مسجدي ديگر وجود دارد كه عليرغم آسيب فراوان، به لحاظ گوشه سازي قابل توجه است. اين مسجد به «مسجد علاقوندي» ^{(15) ۞} معروف است و احتمالاً به قرن ششم يا هفتم هجري تعلق دارد. بناي ياد شده بر اساس نظر آقاي محمد رضا قرايي زاده ^{(16) ۞} با مسجد كهن مهر آباد، مسجد جامع هك، مقبره پير حمزه سبزپوش كه هر سه در ابرقو واقع اند، قابل مقايسه اند. ^{(17) ۞} همه بنا هاي ياد شده به انضمام بناي قبه دوازده امام ^{(18) ۞} و ديگر بنا هاي مشابه، نظير مسجد جامع عقدا كه همگي به قرون بعدي تعلق دارند به خاطر نوع گوشه سازي به طور ضمني و به نوبه خود، كيفيت تداوم و تكامل معماري گنبد را در ايران روايت مي كنند.

تك منار خشتي مسجد جمعه فهرج، اين منار احتمالاً قرن چهارم يا پنجم هجري به مجموعه اضافه شده است.

عكاس: مرحوم عبالجبار قرايي

5-5- منار، مأذنه ۩

مسجد جامع فهرج، تك مناره است كه اين منار به عنوان نشانه آبادي نيز از دور نمايان است. اين عنصر معماري و نيز گرمخانه كوچك مجاور آن كه تماماً از خشت بنا شده اند به دليل كاهش ابعاد خشت ها در مقايسه با مسجد اوليه، جزء عناصر الحاقي به مسجد محسوب مي شوند كه احتمالاً در قرن چهارم و پنجم به بنا اضافه شده اند.

5-6- ورودي ۩

تنها ورودي فعلي مسجد، از گوشه بنا تامين مي شود كه در مورد اصالت آن مي توان ترديد نمود. پژوهش هاي آتي ميداني مي تواند موضوع را روشن نمايد. در شرايط فعلي، راهرويي بدون سقف، كوچه و ساباط مجاور مسجد را مستقيماً به اولين فرش انداز و رواق غربي ربط مي دهد.

5-7- در و پنجره ۩

مسجد جامع فهرج، به قرار معلوم، اصالتاً فاقد در و پنجره بوده است. تنها، نقش دو در به رنگ اخرايي به صورت فرورفته، بر ديوار شرقي مسجد باقي است كه ممكن است بياني رمزي داشته باشد. كليه در هاي چوبي مسجد كه از چوب چنار ساخته شده اند، ساخته كارگاه نجاري ميراث فرهنگي است كه در دهه هاي اخير در جريان مرمت به بنا اضافه شده است.

نما و تزيينات مسجد ابن طولون قاهره در مصر مربوط به قرن سوم هجري.

عكاس: Henri Stierlin

5-8- تزيينات ۩

معماري مسجد جامع فهرج، اساساً معماري بسيار ساده و بي تكلفي است و تزيينات آن متاثر از اولين مسجدي كه در مدينه ساخته شد كم يا بيش در مساجد صدر اسلام نيز ديده مي شود. در ديوار قبله، قاب بندي مختصري وجود دارد كه جهت قبله را مشخص مي كند. بعد ها در موضع ياد شده با ايجاد فرورفتگي بيشتر، محل مذكور به محراب تبديل شده است. وجود دو در تزييني در ديوار شرقي بنا نيز از تزيينات شاخص اثر مي باشد كه در بالا به آن اشاره شد.

ستون هاي مسجد جامع فهرج، از آنجا كه با خشت ساخته شده اند، قطور و حجيم به نظر مي رسند. گوشه اغلب آنها به طرز هنرمندانه اي گرد شده تا به لحاظ بصري، تناسب ستون تعديل شود. هرچند كه چنين كاري به لحاظ كاربري نيز دلايل خود را دارند.

فرورفتگي هايي تزييني در قسمت فوقاني ستون هاي مشرف به حياط وجود دارند كه ظاهراً آنها نيز جنبه بصري داشته، در تعديل تناسبات نماي داخلي مسجد موثر است. همين گونه تزيينات در معماري مسجد ابن طولون قاهره ^{(19) ۞} نيز به چشم مي خورد كه احتمالاً پيوندي فرهنگي را در دو سرزمين اسلامي علامت مي دهد.

مسجد عظيم ابن طولون، يكي از شاهكار هاي معماري اسلامي است كه به دوران فاطميان مصر تعلق دارد. در اين مسجد فرورفتگي هاي پيش گفته، گذشته از منطق بصري، منطق ساختماني نيز يافته اند. بررسي تطبيقي اين دو مسجد عليرغم تفاوت در ابعاد و اندازه و بُعد زماني و مكاني اي كه با هم دارند، مي تواند نكات تازه اي را آشكار و اهميت مسجد جامع فهرج را در پهنه سرزمين هاي اسلامي بيشتر نمايد.

6- روش ساخت ۩

ساختمان مسجد جامع فهرج تماماً از خشت و گل است كه به لحاظ ساختماني نيز جزء نوادر معماري گلين ^{(20) ۞} محسوب مي شود. پوسته نازكي از گچ، قسمت هايي از معماري داخلي مسجد را پوشانيده است؛ هرچند كه به لحاظ حمله موريانه و آسيب هاي وارده از سوي انسان، آسيب فراوان ديده است. در جريان مرمت، با دقت فراوان كوشيده شد تا از اصالت آن صيانت شود و سنديت معماري داخلي مسجد مخدوش نشود. هرگونه اقدام ناشيانه و غير علمي در مرمت اين بخش از اثر مي تواند لطمات جبران ناپذيري را به اين سند كم نظير معماري ايران و اسلام وارد سازد. در بخش هاي محدودي از بنا آجر به كار رفته است. آجر هاي هره كه فضاي مسقف را به ارتفاع يك پله از صحن متمايز مي كنند از آن جمله است. شرفي ها نيز آجري اند. هرچند كه وجه غالب آنها در جريان مرمت به بنا اضافه شده اند اما وجود برخي آجر هاي قديمي در مواضع ياد شده، كاربرد آجر را به صورت محدود در بنا علامت مي دهند. به هنگام مرمت راهروي ورودي مسجد، دو عدد آجر بزرگ به قطع تقريبي 70 × 70 سانتي متر از زير خاك كشف گرديد. يكي از آنها به صورت پكوفته بر ديوار قبله نصب گرديد و ديگري به موزه ميراث فرهنگي انتقال يافت. كف فرش انداز ها، رواق ها و صفه ها به احتمال زياد «لويي» يا «لويينه» ^{(21) ۞} بوده است.

گلدسته هاي گلي مسجد جامع فهرج.

7- نحوه اتصال صفوف ۩

همان طور كه پيشتر اشاره شد، طاق فرش انداز هاي مسجد جامع فهرج از نوع آهنگ يا گهواره اي است كه به صورت «پَر» ^{(22) ۞} اجرا شده است. به لحاظ فني، مروري بر كيفيت توليد اينگونه طاق ها، از آن جهت كه گوشه اي از تاريخ معماري و مهندسي ايران را بازتاب مي كند خالي از فايده نيست.

مي دانيم طاق آهنگ يا گهواره اي از كمان يا رج ها متحد الشكل و متحد المحور تشكيل مي شود كه در محور تراز، تكرار مي شوند. در اين مسجد محور تراز، همان محور قبله است و هندسه كمان، قوس ^{(23) ۞}. لزوماً پاكار اين كمان ها در صفحه تراز قرار دارد كه علي الاصول، توسط دو جرز موازي هم قابل تامين است.

اين شيوه توليد فضاي معماري كه حكمت آن به آگاهي و وقوف معمار به «محدوديت» گِل و به تبع آن خشت باز مي گردد در واقع چاره اي است تا به كمك هندسه انواع قوس ها به «امكان» تبدل يابد. ^{(24) ۞}

در عين حال، طاق آهنگ نمي تواند در جهت عمود بر محور قبله، در معماري مسجد به خدمت گرفته شود؛ چراكه فضاي مسجد را با محدوديت تعداد «صف»، مواجه خواهد ساخت. از طرفي استفاده از آن، همسو و منطبق با محور قبله نيز خالي از اشكال نيست؛ چراكه اتصال صفوف نماز رادر فرش انداز هاي متعدد با مشكل روبرو مي سازد و به نحوي تشكيل نماز جماعت را تحديد مي كند.

فراموش نكنيم در مناطق كويري مصالح ديگري چون چوب، كمياب است و نمي توان با اينگونه مصالح، مساله را حل نمود. در مسجد جامع فهرج شاهديم كه معمار آن با هوشمندي تمام، بخش هايي از جرز هاي باربر طاق آهنگ را به لحاظ نظري حذف نموده تا حدي كه جرز به ستون تبديل شود. حاصل اين كوشش، كه از فهم صحيح مساله نشأت مي گيرد، برقراري ارتباط ميان فرش انداز ها و در نتيجه امكان اتصال صفوف به عنوان شرط اصلي صحت نماز جماعت، در كليت شبستان مسجد است.

تئوري شكل گيري فضا در معماري مسجد جامع فهرج از طريق حذف بخش هايي از جرزهاي باربر و تبديل آنها به ستون كه اتصال صفوف را ممكن مي كند.

تبديل جرز به ستون، ناگزير با ابداع تويزه همراه است تا بار سقف يا آهنگ به روشي صحيح و كاملاً فني از تيزه تويزه و شانه هاي آن به ستون ها و در نهايت به زمين منتقل شود. چنين روشي، مساله حياتي ايستايي بنا را ضمن پاسخگويي به عملكرد مسجد كه نماز جماعت است، كاملاً حل نموده است. گذشت نزديك به پانزده قرن از عمر مسجد، صحت راه حل فني مساله را اثبات مي كند. از اينگونه شواهد است كه نبوغ، آگاهي، شعور و توانمندي نظري و عملي معماران سنتي تا حدودي كه در بضاعت ماست، آشكار مي شود.

چنين راه حلي البته داراي گرفتاري هايي نيز هست. افزايش بلندي پاكار سقف آهنگ، از آن جمله است. هرچند كه در تابستان گرم و توانفرساي منطقه كويري، امري مطلوب است. افزايش بلندي ياد شده به دلايل زير اجتناب ناپذير است:

1- الزام در رعايت حداقل ارتفاع پاكار تويزه متناسب با قامت نمازگزار به منظور تامين امكان اتصال صفوف.
2- الزام در رعايت حداقل ضخامت تيزه تويزه يعني يك و نيم خشت به نحوي كه توان تحمل بار طاق آهنگ را كه از دو جهت وارد مي شود، داشته باشد.

تبديل جرز به ستون، يكي از شگرد هاي معماران سنتي، در توليد فضاي مسجد است كه نمونه هاي ديگري از آن را در يزد به شرح زير مي توان ملاحظه نمود:

◊ بقاياي ساختمان مسجد اوليه مسجد جامع يزد واقع در ضلع شمالي سردر اصلي.
◊ مسجد شيخي ها واقع در محله فهادان.

طرح و برش معماري طاق آهنگ يا گهواره اي فرش انداز هاي مسجد جامع فهرج.

يكي دو قرن به جلو مي آييم ....

پرسپكتيو يكي از ستون هاي مسجد جامع فهرج در يزد.

روند تكامل اينگونه معماري در مسجد تاريخانه دامغان ^{(25) ۞} به خوبي هويدا است. هرچند كه به جاي خشت از آجر و به جاي ستون هاي مربع حجيم از ستون هاي مدور آجري استفاده شده است اما تجربه توليد فضا در مسجد جامع فهرج، به صورت نغزتر، در تاريخانه دامغان تداوم يافته است. گويا همان معمار فهرجي است كه قرن بعد، در دامغان مسجد مي سازد.

تصحيح و تكميل اين روند كه با شكل گيري قوس هاي جناغي همراه است در مسجد جامع نايين ^{(26) ۞} نيز ادامه مي يابد ....

تداوم و تكامل اينگونه توليد فضا، در نهايت به شبستان هاي چهل ستوني مي انجامد كه يكي از فراگيرترين شيوه هاي توليد فضا در معماري مساجد است ^{(27) ۞} كه در نوشتار حاضر مجال پرداختن به حكمت تشكيل آن وجود ندارد.

در اين منظومه هاي معماري، ستون ها در يك نظام مشبك يا شبكه اي مكان يابي و تنظيم مي شوند؛ در حاليكه تويزه ها در دو جهت قبله و عمود بر محور قبله، بر بالاي هر ستون، همديگر را ملاقات كرده و در نهايت چشمه هايي را به وجود مي آورند كه با انواع طاق هاي مدور، به صورت «طاق و چشمه» پوشيده مي شوند. بهترين شاهد، مسجد جامع اصفهان است كه مجموعه بي نظيري از انواع طاق هاي آجري را در خود ذخيره ساخته است.

پلان و برش مسجد كهن يا مسجد جامع فهرج در يزد.

نقشه برداران: غلامرضا حسين زاده، علي بنا هنزايي؛ زير نظر: مهندس طلايي؛ ماخذ: مركز اسناد ميراث فرهنگي استان يزد

اجمالاً مي توان اشاره كرد كه چنين الگويي، متاثر از معماري مسجد پيامبر اكرم (ص) در مدينه است كه در زمان آن حضرت، با استفاده از ستون هايي از تنه درخت خرما و به كمك ياران آن حضرت بر پا شده بود و توانست با تفاوت هايي در شكل ساخت، مبناي توليد فضاي مسجد، در گستره سرزمين اسلامي شود. اين الگو در تعبير جعلي و موذيانه فرنگي ها سبك عربي ^{(28) ۞} ناميده شده تا به جاي انتساب به مذهب، به قوميت خاصي نسبت داده شود. ^{(29) ۞}

انتساب تجارب معماري مسجد به قوميت هاي خاص، هرچند نبوغ آنها در فهم منظور معماري و چگونگي تحقق آن در عالم واقع را آشكار مي كند، در عين حال نبايد مانع آن شود كه تفكر واحد و روح توحيدي كه بر جريان شكل گيري اكثريت آنها حاكم است مغفول و ناشناخته بماند.

نماي مناره مسجد جامع فهرج از درون تكيه يا حسينه فهرج از توابع شهرستان مهريز در استان يزد.

8- آنچه مي توان نتيجه گرفت ۩

◊ مسجد جامع فهرج، هرچند كه در آبادي كوچكي در گوشه كوير واقع است ولي نه فقط به ايران كه به جهان اسلام نيز تعلق دارد. اين اثر منحصر به فرد، نزديك به پانزده قرن دوام و استواري را تجربه مي كند.

◊ ارزش و اعتبار مسجد مذكور، به صيانت از آن به همان شكل اوليه بستگي دارد. هرگونه مرمت آن بايد توسط كارشناساني خبره و ذيصلاح صورت گيرد و از هرگونه مداخله ناشيانه و غير علمي در اثر، جداً پرهيز شود.

◊ فهم تاريخ تحول معماري ايران، بدون فهم تاثير فرهنگ اسلامي بر معماري ايران ممكن نيست. در عين حال شناخت معماري اسلامي در سطح جهان، بدون شناخت معماري ايران، كامل نمي شود. نبوغ ايرانيان در فهم ارزش هاي ديني و برگرفته از مكتب اسلام و ترجمه آنها به زبان معماري و شهرسازي، در واقع جلوه هاي بارزي از توليد تمدن است كه در فرهنگ ايراني و جهان بيني اسلامي ريشه دارد.

◊ مسجد جامع فهرج از نادر نمونه هايي است كه مي تواند به عنوان حلقه اي واسط، معماري پيش از اسلام را به دوران اسلامي ربط دهد و به سهم خود كيفيت تحولات دوران انتقال را بازتاب نمايد. بازشناسي ارزش هاي مستتر در اين بناي خاص و در بستر تاريخي - جغرافيايي منطقه، مستلزم تاسيس پايگاهي پژوهشي است تا به صورتي نظام مند، با امكانات كافي، مجهولات فراوان پيش رو را بدون عجله، با تعمق و ژرف انديشي لازم معلوم نمايد.

◊ تجربه توليد تمدن در ايران، در زمانه بسيار حساسي كه قرار داريم و غرب با نحوه تفكر، ارزش ها و روش هاي خود از هر سو ما را محاصره كرده است، گرانبهاترين تجربه اي است كه مي تواند در صورت بهره برداري شايسته، مانع انقطاع فرهنگي شود.

◊ اينكه مدنيت معاصر ايران تا چه حد در تداوم مدنيت ديرپاي ايراني اسلامي است، مي تواند تا دير نشده مورد ترديد قرار گيرد. تنها خبرگاني بصير كه به چند و چون شكل گيري تمدن واقفند مي توانند در اين باره اظهار نظر نمايند. آيا به راستي مدنيت امروز ايران، در تداوم مدنيت ديروز است؟

به ياد بياوريم كه "اگر ارزش هاي معماري گذشته سرزمينمان را ناديده بگيريم، ناچار خواهيم بود تا ابد به تقليد از الگو هاي معماري غربي بپردازيم و نسل جوان گمان خواهد برد كه هيچ تفكر و تكنيك و سنت معماري غير از آنچه كه در غرب به آن دسترسي دارد، وجود نداشته است." ^{(30) ۞}

 

 

 

 

 

 

مسجد فهرج - كهنسال‌ترين مسجد

اينجا فهرج يزد است. روستايي كه مسجد 1400 ساله فهرج را در خود جاي داده است.

 

مسجد جامع یا کهن فهرج، مربوط به قرن اول هجری، در فهرج یزد.

مقدمه

شکل گیری تمدن، در بستر زمان یا تاریخ و گستره سرزمین یا جغرایا، متاثر از عوامل گونه گونی است که به لحاظ زمانی، هر قدر به عقب برویم، فهم آنها دشوارتر و بنابراین اضهار نظر قطعی و نهایی مشکل تر خواهد بود.


مسجد جامع فهرج، واقع در سی کیلومتری شرق یزد، یکی از نادر نمونه هایی است که معماری پیش از اسلام ایران را به معماری دوران اسلامی پیوند می دهد. در نتیجه، می توان آن را به عنوان اثر کم نظیر دوران انتقال محسوب نمود.


اهمیت موضوع، زمانی بیشتر معلوم خواهد شد که فراموش نکنیم، اثر یاد شده نه تنها به ایران، که به جهان اسلام نیز تعلق دارد و می تواند به نوبه خود به سیر تحول تاریخی معماری مسجد در سرزمین های اسلامی، روشنی و وضوح بیشتری بخشد.

فهم عوامل موثر در شکل گیری مدنیت ایرانی و کیفیت آمیختگی آن با فرهنگ اسلامی که تاریخ معماری و شهرسازی استان یزد، بخشی از آن را بازتاب می کند، یک بحث صرفاً تاریخی و مسبوق به گذشته نیست؛ بلکه همزمان، به حال و آینده نیز تعلق دارد. اینگونه مطالعات، به تولید بصیرتی می انجامد که می تواند در تداوم تولید تمدن و تشخیص میزان و روند تکاملی آن به کار گرفته شود تا «گسست فرهنگی»، در این ساحت بسیار مهم و حیاتی رخ ندهد؛ پدیده ای که دست کم، در قرن حاضر، معماری و شهرسازی ایران به آن مبتلا شده است.

فایده اینگونه بررسی ها، دستیابی به شاخص هایی است تا راه روشن تولید تمدن، از بیراهه پیروی از غرب، بازشناخته و متمایز شود و معلوم شود مدنیت معاصر ایران به کجا می رود؟ دغدغه ای «مجهول» در برنامه ریزی توسعه در ابعاد ملی و منطقه ای.

نگارنده در طی سال ها مسیولیت خود در میراث فرهنگی استان یزد، مفتخر گردید تا سهم کوچکی در حفاظت و مرمت مسجد جامع فهرج داشته باشد. او خود را موظف می داند از کوشش های بی دریغ همکاران ارجمند و سابق خود، مرحوم مهندس فتح نظریان، مهندس ایرج طلایی، مهندس رضا علایی و همچنین استادکاران و کارگرانی که در سازمان حفاظت آثار باستانی قدیم با دقت و امانت در صیانت از مسجد جامع فهرج کوشیده اند، سپاسگزاری نموده، یاد و نام آنها را گرامی بدارد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

معماری مسجد (عمده ترین و مهمترین بنا در معماری)

نقش حیـاتی ایران در شکلگیری معماری اسلامی ایـن تأسف را دو چندان می سازد که چرا آنقدر تعداد بناهـای برجـا مانـده از نخستین قرون طلوع اسلام کم است؛ در حالی که می دانیم عناصر و مشخصه های معماری ایران پیش از اسلام در ابنیهٔ امویان ، و بعداً در معماری آغاز خلافت عباسی، به وفور وجود دارد. در واقع نخستین بقایای قابل ذکر از ابنیهٔ اسلامی ایران متعلق به اوایل سدهٔ پنجم هجری قمری (سدهٔ یازدهم میلادی) است، که درآن زمان انتقال از صورتها و عناصر معماری ساسانی به اسلامی تقریباً به مرحلهٔ نهایی خود رسیده بود.

نه تنها کمبود این آثار ، بلکه همچنین نحوهٔ توزیع آنها در نواحی مختلف کشور مشکلاتی در کار بررسی و تاریخگذاری معماری ایران در پنج سدهٔ آغازین رواج اسلام به میان می آورد. نخست اینکه هر یک از آن معدود بناها طبیعتاً در حال حاضر اهمیتی می یابند که از اعتبار اصلی شان در میان قراین گوناگون همزمان خود به مراتب بیشتر است . اکنون مشاهده می کنیم که این زمره ساختمانها عموماً در شهرکها یا روستاهایی کنار افتاده از جاده های عمده دوام آورده اند، همچون: دامغان، سه ده ، فهرج، نایین، نیریز ؛ به طوری که می توان گفت مصونیت شان مدیون دورافتادگی شان از مراکز شهری بوده است. این بناهای شهرستانی کم اعتبار راهی به سوی شناخت شکوهمندیهای از میان رفتهٔ معماری در شهرهای مرکزی آن زمان را ، بدان وصفی که در منابع ادب فارسی آمده است ، بر ما نمی گشایند .

حدود بیست بنا که تاریخ هجریشان پیش از ۳۹۰ هـ . ق / ۱۰۰۰ ب م تعیین شده در نقاطی پراکنده از سرزمین ایران به شناسایی در آمده اند ، گر چه بافت اصلی شان غالباً در زیر تعمیرات مکرر بعدی مدفون گردیده است .

تقریباً عموم آنها بنای مسجد بوده اند ، که خود نمایانگر اولویت نوع معماری در آن دوران است . چنانکه پیداست در آن سدهٔ چهارم هـ . ق مسجدسازی کاملاً متداول و متحول بوده ، زیرا آنچه باقی مانده حاکی از رواج بسیاری گونه های مختلف از مسجد است ؛ گرچه دورهٔ تحـول یابی سـدهٔ اول اسـلامی به طور قطع و تمام عرضه نگردیده است .

در کنـار مساجد چهلستونی (مسجدی که شبستانی با هر تعداد ستون دارد) که همچنین در عرف مسجد عربی خوانده شده ، مانند مساجد قدیمی شهرهای دامغان ، نیریز ، سیراف (جنوب فارس) ، استخر ، شوش ، یزد و شوشتر ، مساجد کوچکتری متشکل از یک گنبد خانه ( و شاید هم ملحقاتی جزئی که اکنون معدوم شده اند) در قروه ، یزد خواست (یا ایزد خواست ، در فارس) ، وابرقو ، و مسجد شهر بیرون (در خوارزم) نیز ساخته می شده اند ؛ همچنانکه باز نوع دیگری از مسجد مشتمل بر یک فضای سراسری مسقف با طاقبندی گهواره ای متقاطع (هزاره و بلخ ، از شهرهای افغانستان) برپا می گردیده اند .

نیریز و بامیان و نیشابور (تپه مدرسه) نیز نمونه هایی از کاربست ایوان و صحن پیشین آن را در احداث مسجد عرضه می دارند . برخی از این زمره مساجد سزاوار
آنند که مورد بررسی دقیق تری قرار گیرند . چنانکه خواهیم دید رایج ترین شیوهٔ مسجدسازی در دورهٔ مورد بحث انشعابی بوده است از مسجد چهلستونی (عربی) . به هر صورت ابتکارات به عمل آمده در این الگوی آغازین طی سده های بعدی مطالب بسیار به ما خواهد آموخت .

 

● نخستین گفتنی اینکه :
هیچ یک از نمونه های ایرانی نمی تواند به اعتبار بزرگی حجم و وسعت و اندازه با معیارهای مستقر مساجد چهلستونی در عربستان و میانرودان طرف مقایسه قرار گیرند ـ شاید بدین سبب که مساجد عربی در شهرهای بزرگ برپا می شده اند ، و در ایران در شهرکها و روستاها . البته در شهرهای عمدهٔ ایران نیز مساجد چهلستونی بنا می گردیده که یا به کلی از میان رفته اند ، مانند مسجد مطرز نیشابور ؛ و یا به طور غیر قابل بازشناسی تغییر ماهیت یافته اند ، همچون مسجد جامع عتیق (مسجـد جمعه) شیراز ـ باقی مانـده از سدهٔ سـوم هـ . ق . مسجـد جامـع عتیـق اصفهـان (مسجد جمعه ، یا فقط ، جامع عتیق اصفهان) بهترین نمونهٔ برپا مانده از سدهٔ پنجم هجری است .

● دوم اینکه :
عناصر و اعضاء ، یا مشخصه های ، معماری ساسانی در طرح افکنی و به ثمررسانی مساجد تأثیر خود را به نحوی نمایان می ساخته است . در بنای تاریخانهٔ دامغان [به خطا تاریکخانه نیز خوانده شده است . م . ] و جامع یزد و جامع اصفهان ، دهانهٔ (فاصلهٔ میان دو ردیف ستون) مرکزی که مقابل با محراب و مسیر رو به قبلهٔ آن قرار می گرفت فراختر از دیگر دهانه ها بود ، و سر در ورودی مسجد نیز با همان مقیاس و مقابل با آن ساخته می شد ، در حالی که قاب مستطیل بلندی با بدنهٔ بنایی و سطوح مزین به انواع کاشیکاری بر سه سمت بالایی آن بسته می شد . این عنصر با عظمت و ابهت انگیز که سر در ورودی مسجد را مکمل می سازد و نیز بر بالای ایوانهای جانبی صحن و ایوان پیش شبستانی تکرار می گردد پیشطاق نام دارد ، که ارتفاع بام مسطح رواق دو جانبش ، فقط به کمرگاه آن می رسد . اگر رواق جانبی پیشطاق دو طبقه باشد به همان نسبت بلندای مستطیل پیشطاق بیشتر می شود (مسجد شاه اصفهان) . اما باید گفت که این عضو ساختمانی چیزی نمی بوده است جز همان ایوان ساسانی واقع بر محور ورودیه ای تشریفاتی تا تالار بارعام کاخ مقابلش .

در بیشتر مساجد (دامغان ، نایین ، فهرج و سمنان) برتری متداول طاقبندی گهواره ای بر بامسازی تخت مشهود است ، که نشانهٔ دیگری است از میراث مهم ساسانی ، یعنی : خطوط قوسی طاقهای گهواره ای و گنبدهای کوچک (قپه ها) . نفوذ ساسانی در مجموعه عناصر کم اهمیت تر معماری نیز به همان اندازه آشکار است ؛ مقصود عناصری است چون : کنگره های بام و بارو ، سکنجهای مخروطی ، خشتهای بزرگ آجر ، هلالهای بیضوی ، و جرزهای مدور .

● سوم اینکه :
همین مساجد چهلستونی ـ جدا از انواع مساجد بعدی ـ با برخی انحرافات از نقشهٔ بنیادین ساخته شده اند . بعضی شکل مستطیل باریکی را حفظ کرده اند ، با سه ردیف رواق یک طبقه ای در سه جانب صحن و بامی تخت که بخصوص موجب متمرکز ساختن توجه هر چه بیشتر زایران به جانب شبستان محراب می شود (دامغان ، بیشاپور ، ساوه) . به خلاف آنچه گفته شد مسجد نایین با تأکید بر افقیها طرح افکنی شده ؛ و مسجد فهرج به شکل مربع کامل با دو فضای سر پوشیده و تو نشسته در شبستان محراب تعبیه گردیده است.

مسجد جامع شوشتر منحصراً دارای شبستانی چهلستونی است بدون صحن، و محتملاً دو مسجد شوش و سمنان نیز از همان زمره بوده اند . اگر این مساجد چهلستـونی دارای منـاره ای باشند ، سـه وضـع به وجـود می آید : مناره ادغام شده در ساختـار است (نایین) ، یا متصل به بدنهٔ بیرونی (شوش ، فهرج) و یا به طور مجزا در محوطهٔ مسجد (دامغان) . گاه بدنهٔ بیرونی مسجد با پشتبندهائی تعبیه شده در فواصل مساوی تقویت یافته اند (شوش) . انواعی بسیار کوچـک از مسجدهای چهلستـونی نیز در انـدک زمـان نمونهٔ شـاخص برخی از شهـرهـا قرار گرفتند (دشت ده ـ دهستانی از سیرجان ـ فیروزآباد ، سیراف ، نیشابور) . شماری از این مساجد اولیه افشاگر برداشتی ناقص از نقشه ریزی محوری می گردند ، و مصداق آن احداث ورودی اصلی مسجد به طرزی ناشیانه و با اندک انحرافی به چپ یا راست مسیر محراب است.

ظاهراً معماران ایرانی به کندی توانستند ضوابط محورآرایی را ، که در معماری ساسانی دارای چنان اهمیت اساسی بود ، در مسجدسازی به کار بندند . تنها در شرایط تکامل یافتهٔ نقشه ریزی و ابنیه سازی عصر سلجوقی بود که محور آرایی درست ـ از سر در ورودی تا محراب در مسیر رو به قبله ـ احیا شد و پیشرفت یافت . اینک گونه ای نامعمول از مسجد مستور [محصور در چهار دیواری محیطش با دید سر در ورودی و گنبدش از بیرون ، مانند مسجدشاه اصفهان] و چند گنبدی را ـ که در سراسر عالم اسلامی اندک شماری بیش به وجود نیامدند ـ با دو نمونهٔ عمده اش که در نواحی شمال شرقی ایران تا آسیای میانه برجا مانده اند به شناسایی در می آوریم : مسجد حاجی پیاده در بلخ (محتملاً متعلق به اوایل سدهٔ سوم هـ ق) با ۹ گنبد کوچک ؛ و مسجد دگران در هزاره (شمال افغانستان) که منسوب به اوایل سدهٔ پنجم هـ ق / یازدهم ب م شناخته شده است .

این دو مسجد بازتابی هستند از خانه های اعیانی پیش اسلامی زیرا نقشهٔ کف شان از شبکهٔ اتاقها تشکیل یافته ، لیکن فضای بالایی بنا به بخشهای کوچک تقسیم نیافته و اولویت به گستردگی یکدست داده شده است . شگفت انگیزترین ویژگی مسجد بلخ وفور تزیینات ملاط گچی آن است که با وفاداری تمام از دو شیوهٔ عمدهٔ گچبری معمول در معماری عباسی میانرودان تقلید کرده است . مصالح ساختمانی در این مساجد آغازین به انواع بسیار بوده است . خشت خام به وفور در همه جا به کار رفته (دامغان ، ساوه ، فهرج) ؛ در دو مسجد شوشتر و استخر از سنگ قواره ، و در مسجد ایزد خواست از لاشه سنگ استفاده شده است . لیکن رایجترین مادهٔ ساختمانی از همان زمان آجر بود ، با مرغوبیت جنس و کاربردی غالباً بهتر از دورهٔ ساسانی . نکتهٔ شایان توجه اینکه وجود فراگیر همین کار ماده در شکل گیری آنچه که از سدهٔ چهارم هـ ق به بعد عنوان معماری اسلامی ایران یافته ، عاملی اساسی بوده است .

کمبود کاوشگریهای علمی در همه حال تاریخگذاری بر بناهای فاقد تزیینات یا کتیبه های تاریخی را دچار مشکلات ساخته ، و این مسئله را بی جواب گذارده که آیا ابنیهٔ اسلامی اکثراً روی ویرانه های ساختمانهای پیشین برپا می گردیده اند ؟ منابع ادبـی تصریح می کننـد کـه مسلمانان به واقع چهار طاقی ها یا آتشکده های زرتشت ـ و معابد بودایی را به مساجد خود تبدیل کردند ، همان گونه که در متصرفات مسیحی شان مصالح و محلهای کلیساها ، در هندوستان نیایشگاههای جِینی ، و در آسیای میانه زیارتگاههای بودایی را برای برپا سازی مساجد خویش مورد بهره وری قرار دادند . ظاهراً تنها بعضی نمونه های کوچک از چنین چهارطاقیهای تبدیل شکل یافته باقی مانده اند ؛ نیز در این مسئله تردید هست که شبستانهای گنبددار سلجوقی از پاره ای جهات شبیه آتشکده های بزرگ ساسانی نبوده باشند . مسجد جامع سیراف بر ویرانه های یک دژ ساسانی بنا شده بود ، و باز مسجد جامع عتیق اصفهان و مسجد جامع اردبیل روی سازه هایی از دورهٔ ساسانی که هنوز هویتشان معلوم نگردیده احداث شده بوده اند .

از آنچه گذشت در می یابیم که برای فراهم آورن تصویری روشن از نخستین معماریهای اسلامی در ایران مدارک موجود به هیچ وجه کافی نیست . تقسیم بندی انواع مساجد به چهلستونی ، ایوانی ، و گنبددار تنها شامل اکثریت مساجد عمده می گردد ، نه همهٔ آنها ؛ و به هر صورت موضوع بررسی زیر نظرمان را در حدی ناقص بیان می کند ، به طوری که شناخت آن سه نوع اصلی در مراحل ابتداییش نیز در ابهام می ماند . از حدود سنهٔ ۳۰۰ ق م / ۹۱۰ ب م به این طرف تنها دو ساختمان با اعتبار واقعی بر جای مانده اند : یکی تاریخانهٔ دامغان ؛ و دیگری مسجد حاجی پیاده در بلخ . اما در سدهٔ چهارم هجری قمری ایران مرکزی و سرزمینهای ماوراءالنهر شماری ابنیهٔ ممتاز به عرصه رساندند که از جهات ساختاری ، و هم زینتکاری ، منادیان معماری سلجوقی بوده اند.

 

 

 

 

 

 

 

 

عناصر متشکله مسجد

نمایی از شبستان و صحن مسجد کهن یا جامع فهرج

 صحن

صحن کوچکی در میانه مسجد، اصلی ترین فضایی است که در تشکیل کلیت معماری مسجد نقش موثری را ایفا می کند. همزمان خود توسط دیگر عناصر پیرامونی، که متعاقباً ذکر آنها خواهد رفت، تعیین می شود.

«صحن» در معماری مسجد به فضایی «خالی»  گفته می شود که به کمک فضا های «پُر»  تحدید و تعریف می شود؛ که ترکیب آنها با هم، کل واحدی را به وجود می آوردند که عناصر متشکله آن در تعامل با همدیگر تشخص می یابند.

سقف صحن، به بیانی دیگر، «گنبد آسمان» است که در آن فرد مومن، توجه و حرکت رو به بالای «استدراج» را می تواند تجربه نماید تا موقعیت خود را در نظام هستی، بازشناسد. در عین حال، معماری صحن بنابر نظر آقای دکتر سید حسن نصر یادآور شرح صدری است که خداوند به رسول گرامی اش محمد مصطفی (ص) عنایت فرمود. این فضای مذکور، از مسجد بسیار ساده حضرت پیامبر (ص) در مدینه الگو می گیرد که طراحی و ساخت اغلب مساجد در سرزمین اسلامی تداوم و تکامل یافته آن است.

 فرش انداز

مسجد جامع فهرج از پنج «فرش انداز» در راستای محوریت قبله تشکیل شده است؛ که فرش انداز میانی به طرز محسوسی از فرش انداز های جانبی وسیع تر است. همه فرش انداز ها در جنوب، توسط «دیوار قبله» که محراب در آن جای دارد تحدید می شوند. سه فرش انداز میانی در تداوم حرکت به سوی شمال، توسط صحن متوقف می شوند، در حالی که دو فرش انداز غربی و شرقی، تا شمالی ترین حد مسجد تداوم یافته، در ملاقات با صحن، رواقی را تولید می کنند که صحن به کمک آن دو در غرب و شرق، محدود و محصور می شود (شکل پلان مسجد جامع فهرج).

شیوه اجرای طاق فرش انداز ها، آهنگ یا گهواره ای است که با خشت به صورت «پَر» اجرا شده است که بعداً در این باره توضیح بیشتری داده خواهد شد.

 دیوار قبله

در معماری مسجد، «دیوار قبله» به دیواری گفته می شود که عمود بر محور قبله است و ضلع جنوبی مسجد را تشکیل می دهد. در این دیوار، تنها محراب قرار دارد و از دادن دسترسی، ایجاد درگاه، نصب در یا پنجره، آگاهانه پرهیز شده است تا تمرکز حواس نمازگزاران به نحو مطلوب تامین شود. به نظر نگارنده چنین روشی، یکی از اصول معماری مساجد است.

لازم به یادآوری است تنها دری که در دیوار قبله مسجد جامع فهرج وجود دارد، جزء معماری اصیل و اولیه مسجد نمی باشد و به قرار معلوم در دوران قاجار به آن اضافه شده است. این درگاه، دسترسی به شبستان نیمه سازی را تامین می کند که به همان دوره تعلق دارد و در جنوب دیوار قبله احداث شده است.

 

طرح ساخت صفه در مسجد جامع فهرج و کیفیت شکل گیری معماری گنبد از قرارگیری روبروی دو صفه.

 صفه ها

چهار صفه کوچک رو به قبله، حد شمالی صحن را تعریف می کنند. در عین حال خود به کمک صحن تعین و تشخص می یابند. کاربرد صفه ها برای نماز های انفرادی در بعدازظهر های زمستان است که با تایش مستقیم خورشید، گرم و مطبوع می شوند.

شیوه پوشش طاق صفه ها به لحاظ فنی درخور توجه فراوان است؛ چراکه ابداع یکی از فنون مهندسی طاق و گنبد را در زمانه خود به نمایش می گذارد.

نحوه اجرای طاق صفه ها، علی الاصول، متفاوت از طاق فرش انداز ها و رواق های جانبی است. هرچند که در نمای چهار طرف صحن، در نگاهی کلی، همانند به نظر می رسند.

فن به کار رفته در آنها به نحوی با اطاق فیلپوش خویشاوند است؛ هرچند نمی توان آن را فیلپوش به حساب آورد. اهمیت موضوع به شیوه گوشه سازی صفه ها مربوط می شود که به طرز محسوسی با فن ساختمان و معماری گنبد در پیش از اسلام ایران قرابت دارد. به بیانی دیگر، چنانچه دو صفه را روبروی هم قرار دهیم، می توان تا حدود زیادی کیفیت تشکیل معماری گنبد را تصور نمود.

 

 

تک منار خشتی مسجد جمعه فهرج، این منار احتمالاً قرن چهارم یا پنجم هجری به مجموعه اضافه شده است.

 

عکاس: مرحوم عبالجبار قرایی

 

 

 منار، مأذنه

مسجد جامع فهرج، تک مناره است که این منار به عنوان نشانه آبادی نیز از دور نمایان است. این عنصر معماری و نیز گرمخانه کوچک مجاور آن که تماماً از خشت بنا شده اند به دلیل کاهش ابعاد خشت ها در مقایسه با مسجد اولیه، جزء عناصر الحاقی به مسجد محسوب می شوند که احتمالاً در قرن چهارم و پنجم به بنا اضافه شده اند.

 ورودی 

تنها ورودی فعلی مسجد، از گوشه بنا تامین می شود که در مورد اصالت آن می توان تردید نمود. پژوهش های آتی میدانی می تواند موضوع را روشن نماید. در شرایط فعلی، راهرویی بدون سقف، کوچه و ساباط مجاور مسجد را مستقیماً به اولین فرش انداز و رواق غربی ربط می دهد.

 در و پنجره 

مسجد جامع فهرج، به قرار معلوم، اصالتاً فاقد در و پنجره بوده است. تنها، نقش دو در به رنگ اخرایی به صورت فرورفته، بر دیوار شرقی مسجد باقی است که ممکن است بیانی رمزی داشته باشد. کلیه در های چوبی مسجد که از چوب چنار ساخته شده اند، ساخته کارگاه نجاری میراث فرهنگی است که در دهه های اخیر در جریان مرمت به بنا اضافه شده است.

 

نما و تزیینات مسجد ابن طولون قاهره در مصر مربوط به قرن سوم هجری.

 

عکاس: Henri Stierlin

 تزیینات 

معماری مسجد جامع فهرج، اساساً معماری بسیار ساده و بی تکلفی است و تزیینات آن متاثر از اولین مسجدی که در مدینه ساخته شد کم یا بیش در مساجد صدر اسلام نیز دیده می شود. در دیوار قبله، قاب بندی مختصری وجود دارد که جهت قبله را مشخص می کند. بعد ها در موضع یاد شده با ایجاد فرورفتگی بیشتر، محل مذکور به محراب تبدیل شده است. وجود دو در تزیینی در دیوار شرقی بنا نیز از تزیینات شاخص اثر می باشد که در بالا به آن اشاره شد.

ستون های مسجد جامع فهرج، از آنجا که با خشت ساخته شده اند، قطور و حجیم به نظر می رسند. گوشه اغلب آنها به طرز هنرمندانه ای گرد شده تا به لحاظ بصری، تناسب ستون تعدیل شود. هرچند که چنین کاری به لحاظ کاربری نیز دلایل خود را دارند.

فرورفتگی هایی تزیینی در قسمت فوقانی ستون های مشرف به حیاط وجود دارند که ظاهراً آنها نیز جنبه بصری داشته، در تعدیل تناسبات نمای داخلی مسجد موثر است. همین گونه تزیینات در معماری مسجد ابن طولون قاهره نیز به چشم می خورد که احتمالاً پیوندی فرهنگی را در دو سرزمین اسلامی علامت می دهد.

مسجد عظیم ابن طولون، یکی از شاهکار های معماری اسلامی است که به دوران فاطمیان مصر تعلق دارد. در این مسجد فرورفتگی های پیش گفته، گذشته از منطق بصری، منطق ساختمانی نیز یافته اند. بررسی تطبیقی این دو مسجد علیرغم تفاوت در ابعاد و اندازه و بُعد زمانی و مکانی ای که با هم دارند، می تواند نکات تازه ای را آشکار و اهمیت مسجد جامع فهرج را در پهنه سرزمین های اسلامی بیشتر نماید.

 روش ساخت

ساختمان مسجد جامع فهرج تماماً از خشت و گل است که به لحاظ ساختمانی نیز جزء نوادر معماری گلین محسوب می شود. پوسته نازکی از گچ، قسمت هایی از معماری داخلی مسجد را پوشانیده است؛ هرچند که به لحاظ حمله موریانه و آسیب های وارده از سوی انسان، آسیب فراوان دیده است. در جریان مرمت، با دقت فراوان کوشیده شد تا از اصالت آن صیانت شود و سندیت معماری داخلی مسجد مخدوش نشود. هرگونه اقدام ناشیانه و غیر علمی در مرمت این بخش از اثر می تواند لطمات جبران ناپذیری را به این سند کم نظیر معماری ایران و اسلام وارد سازد. در بخش های محدودی از بنا آجر به کار رفته است. آجر های هره که فضای مسقف را به ارتفاع یک پله از صحن متمایز می کنند از آن جمله است. شرفی ها نیز آجری اند. هرچند که وجه غالب آنها در جریان مرمت به بنا اضافه شده اند اما وجود برخی آجر های قدیمی در مواضع یاد شده، کاربرد آجر را به صورت محدود در بنا علامت می دهند. به هنگام مرمت راهروی ورودی مسجد، دو عدد آجر بزرگ به قطع تقریبی 70 × 70 سانتی متر از زیر خاک کشف گردید. یکی از آنها به صورت پکوفته بر دیوار قبله نصب گردید و دیگری به موزه میراث فرهنگی انتقال یافت. کف فرش انداز ها، رواق ها و صفه ها به احتمال زیاد «لویی» یا «لویینه» بوده است.

 

 

 

گلدسته های گلی مسجد جامع فهرج

 

 نحوه اتصال صفوف

همان طور که پیشتر اشاره شد، طاق فرش انداز های مسجد جامع فهرج از نوع آهنگ یا گهواره ای است که به صورت «پَر» اجرا شده است. به لحاظ فنی، مروری بر کیفیت تولید اینگونه طاق ها، از آن جهت که گوشه ای از تاریخ معماری و مهندسی ایران را بازتاب می کند خالی از فایده نیست.

می دانیم طاق آهنگ یا گهواره ای از کمان یا رج ها متحد الشکل و متحد المحور تشکیل می شود که در محور تراز، تکرار می شوند. در این مسجد محور تراز، همان محور قبله است و هندسه کمان، قوس . لزوماً پاکار این کمان ها در صفحه تراز قرار دارد که علی الاصول، توسط دو جرز موازی هم قابل تامین است.

این شیوه تولید فضای معماری که حکمت آن به آگاهی و وقوف معمار به «محدودیت» گِل و به تبع آن خشت باز می گردد در واقع چاره ای است تا به کمک هندسه انواع قوس ها به «امکان» تبدل یابد.

در عین حال، طاق آهنگ نمی تواند در جهت عمود بر محور قبله، در معماری مسجد به خدمت گرفته شود؛ چراکه فضای مسجد را با محدودیت تعداد «صف»، مواجه خواهد ساخت. از طرفی استفاده از آن، همسو و منطبق با محور قبله نیز خالی از اشکال نیست؛ چراکه اتصال صفوف نماز رادر فرش انداز های متعدد با مشکل روبرو می سازد و به نحوی تشکیل نماز جماعت را تحدید می کند.

فراموش نکنیم در مناطق کویری مصالح دیگری چون چوب، کمیاب است و نمی توان با اینگونه مصالح، مساله را حل نمود. در مسجد جامع فهرج شاهدیم که معمار آن با هوشمندی تمام، بخش هایی از جرز های باربر طاق آهنگ را به لحاظ نظری حذف نموده تا حدی که جرز به ستون تبدیل شود. حاصل این کوشش، که از فهم صحیح مساله نشأت می گیرد، برقراری ارتباط میان فرش انداز ها و در نتیجه امکان اتصال صفوف به عنوان شرط اصلی صحت نماز جماعت، در کلیت شبستان مسجد است.

تئوری شکل گیری فضا در معماری مسجد جامع فهرج از طریق حذف بخش هایی از جرزهای باربر و تبدیل آنها به ستون که اتصال صفوف را ممکن می کند.

تبدیل جرز به ستون، ناگزیر با ابداع تویزه همراه است تا بار سقف یا آهنگ به روشی صحیح و کاملاً فنی از تیزه تویزه و شانه های آن به ستون ها و در نهایت به زمین منتقل شود. چنین روشی، مساله حیاتی ایستایی بنا را ضمن پاسخگویی به عملکرد مسجد که نماز جماعت است، کاملاً حل نموده است. گذشت نزدیک به پانزده قرن از عمر مسجد، صحت راه حل فنی مساله را اثبات می کند. از اینگونه شواهد است که نبوغ، آگاهی، شعور و توانمندی نظری و عملی معماران سنتی تا حدودی که در بضاعت ماست، آشکار می شود.

چنین راه حلی البته دارای گرفتاری هایی نیز هست. افزایش بلندی پاکار سقف آهنگ، از آن جمله است. هرچند که در تابستان گرم و توانفرسای منطقه کویری، امری مطلوب است. افزایش بلندی یاد شده به دلایل زیر اجتناب ناپذیر است:

1- الزام در رعایت حداقل ارتفاع پاکار تویزه متناسب با قامت نمازگزار به منظور تامین امکان اتصال صفوف.
2- الزام در رعایت حداقل ضخامت تیزه تویزه یعنی یک و نیم خشت به نحوی که توان تحمل بار طاق آهنگ را که از دو جهت وارد می شود، داشته باشد.

تبدیل جرز به ستون، یکی از شگرد های معماران سنتی، در تولید فضای مسجد است که نمونه های دیگری از آن را در یزد به شرح زیر می توان ملاحظه نمود:

◊ بقایای ساختمان مسجد اولیه مسجد جامع یزد واقع در ضلع شمالی سردر اصلی.
◊ مسجد شیخی ها واقع در محله فهادان.

 

طرح و برش معماری طاق آهنگ یا گهواره ای فرش انداز های مسجد جامع فهرج.

 

 

 

پرسپکتیو یکی از ستون های مسجد جامع فهرج در یزد.

روند تکامل اینگونه معماری در مسجد تاریخانه دامغان به خوبی هویدا است. هرچند که به جای خشت از آجر و به جای ستون های مربع حجیم از ستون های مدور آجری استفاده شده است اما تجربه تولید فضا در مسجد جامع فهرج، به صورت نغزتر، در تاریخانه دامغان تداوم یافته است. گویا همان معمار فهرجی است که قرن بعد، در دامغان مسجد می سازد.

تصحیح و تکمیل این روند که با شکل گیری قوس های جناغی همراه است در مسجد جامع نایین نیز ادامه می یابد ....

تداوم و تکامل اینگونه تولید فضا، در نهایت به شبستان های چهل ستونی می انجامد که یکی از فراگیرترین شیوه های تولید فضا در معماری مساجد است که در نوشتار حاضر مجال پرداختن به حکمت تشکیل آن وجود ندارد.

در این منظومه های معماری، ستون ها در یک نظام مشبک یا شبکه ای مکان یابی و تنظیم می شوند؛ در حالیکه تویزه ها در دو جهت قبله و عمود بر محور قبله، بر بالای هر ستون، همدیگر را ملاقات کرده و در نهایت چشمه هایی را به وجود می آورند که با انواع طاق های مدور، به صورت «طاق و چشمه» پوشیده می شوند. بهترین شاهد، مسجد جامع اصفهان است که مجموعه بی نظیری از انواع طاق های آجری را در خود ذخیره ساخته است.

 

پلان و برش مسجد کهن یا مسجد جامع فهرج در یزد.

 

اجمالاً می توان اشاره کرد که چنین الگویی، متاثر از معماری مسجد پیامبر اکرم (ص) در مدینه است که در زمان آن حضرت، با استفاده از ستون هایی از تنه درخت خرما و به کمک یاران آن حضرت بر پا شده بود و توانست با تفاوت هایی در شکل ساخت، مبنای تولید فضای مسجد، در گستره سرزمین اسلامی شود. این الگو در تعبیر جعلی و موذیانه فرنگی ها سبک عربی  نامیده شده تا به جای انتساب به مذهب، به قومیت خاصی نسبت داده شود.

انتساب تجارب معماری مسجد به قومیت های خاص، هرچند نبوغ آنها در فهم منظور معماری و چگونگی تحقق آن در عالم واقع را آشکار می کند، در عین حال نباید مانع آن شود که تفکر واحد و روح توحیدی که بر جریان شکل گیری اکثریت آنها حاکم است مغفول و ناشناخته بماند.

 

اصول لوله کشی ساختمان

 

 

 

اصول لوله كشی-انتخاب بهترین شیر

  

 

 دولت آمریكا با اتخاذ قوانین بی سابقه جدیدی كه لوله كش ها ملزم به اجرای آن می باشند در پی گشایش عرصه جدیدی در صنعت لوله كشی می باشد. چه در پروژه های بازسازس یكی از مسائل مهم و حیاتی برای مهندسین لوله كشی، انتخاب لوازم صحیح برای تامین نیازهای هر واحد می باشد. برای رسیدن به این نقطه باید درك كاملی از دو نوع شیر اصلی و منفرد داشته باشیم.

شیرهای اصلی

     شیرهای اصلی ترموستاتیك بیشتر در ساختمان های تجاری به كار می روند و به مقادیر آب زیادی نیاز دارند. این شیرها آب خروجی از دیگ یا آبگرمكن را به دمای پایین تری تعدیل می نمایند. برای مثال یك شیر اصلی در یك هتل یا یك آپارتمان برای تعدیل آب 180 درجه فارنهایت كه از یك دیگ خارج می شود به دمای حداكثر 140 درجه فارنهایت به كار می رود.

  شیر اصلی، اولین شیری است كه در سیستم به كار می رود هر چند كه این شیر مصرف كننده در برابر سوختن یا تاول زدن محافظت نمی كند. چرا كه این شیر در هنگام نصب بر روی یك درجه حرارت معین تنظیم می شود و باعث می شود كه دمای آب ورودی مطابق با دمای برنامه ریزی شده باشد. در بسیاری از موارد شیر اصلی در طبقه اول و یا طبقه همكف قرار می گیرد. یعنی تا حد امكان در نزدیكی منبع تامین آب گرم. وقتی كه دمای آب توسط شیر اصلی تعدیل گردید با تكیه بر سیستم گردش مجدد می توان از تامین دمای مورد نظر برای آب اطمینان حاصل نمود. مهندسین لوله كشی باید در خصوص افت دمای حاصل از گردش مجدد، تمهیدات لازم را در نظر بگیرند، اگر سیستم حفاظت از گرما در سیستم نصب نشده باشد، دمای آب ممكن است تا 100 یا 105 درجه فارنهایت پایین بیاید حتی اگر شیر اولیه روی دمای 120 درجه فارنهایت تنظیم شده باشد.

 

امروزه روش جستجوی دما (Heat Tracing) یك روش مشهور برای گرمایش آب در حین گردش مجدد تبدیل شده است. بدین ترتیب كه آب به وسیله عبور ÷یوسته و همیشگی از یك مسیر كه توسط نوارهای داغی نوارپیچ شده است به صورت ترموستاتیكی كنترل و گرم نگه داشته می شود. شیر اصلی با استفاده از یكی از سه مكانیزم زیر آب را كنترل می كند: موتور وكس، بی متال و یا لوله كاپیلاری، كه هر یك از یك نوع خاص ترموستات بهره می برند. اما هدف مشترك هر سه تولید آب با دمای ثابت می باشد. وقوف كامل به چگونگی عملكرد هر یك از این سه مكانیزم برای عیب یابی و تعمیر این شیرها امری حیاتی به شمار می رود.
در شیر ترموستاتیكی با موتوروكس، یك پیستون تعدیل جریان را برعهده دارد، وقتی موتور وكس، تغییر دما را حس كند،پیستون كنترل كننده جابجا می شود تا جریان آب داغ را باز و یا بسته نماید. با تكامل نسل این شیر در صنعت خودرو كه در جهت كنترل حداكثر دمای موتور به كار می روند، شیرهای موتور وكس شیرهای قابل اطمینان، در دسترس و باعمر طولانی به شمار می روند.
در اصلی بی متال، دو واشر فلزی با ضرایب انبساط مختلف به یكدیگر چسبیده و به شكل فنری در آمده اند. وقتی دمای آب تغییر می كند به همان نسبت شكل فنر عوض می شود و موجب حركت كوچكی در هر یك از واشرها می گردد. این حركت كوچك خود موجب تغییر بزرگتری می گردد كه باعث می شود پیستون از جای خود حركت كرده و جریان آب را كنترل نماید.
آخرین مدل شیر ترموستاتیكی از یك لوله كاپیلاری كه با گاز پرشده است، بهره می برد. در این حالت لوله با انبساط و انقباض خود دما را تعدیل كرده و مسیر عبور آب را فراختر و یا كوچكتر می نماید. فارغ از این كه چه نوع ترموستاتی برای شیر در نظر گرفته می شود، لوله كش باید در هنگام نصب دمای شیر اصلی را تنظیم نماید. دمای مناطق مختلف و مناطق خاص به وسیله آیین نامه های محلی لوله كشی معین می شود، اگر چه محدوده دما بین 100 تا 140 درجه فارنهایت می باشد اما در برخی مناطق دما حداكثر به 120 درجه فارنهایت می رسد.

 

طراحان باید فصل و مساحت منطقه ای كه در آن قرار دارند را در نظر بگیرند. در ایالات شمالی آمریكا كه دكای آب سرد تا 40 درجه فانهایت افت می كند، لوله كش باید شیر اصلی را برای دمای بالاتری تنظیم نماید. در ایالات جنوبی و بیابانها كه دمای آب شیر می تواند تا 80 درجه فارنهایت بالا رود، شیر اصلی باید آب را به دماهای پایین تری محدود نماید. وقتی دما تنظیم شد، شیر اصلی دمای آب تنظیم می كند. حداكثر تغییر دما برای دبی های بیش از 80 گالن در دقیقه 7 درجه فارنهایت خواهد بود. برای شیرهای كوچكتر، حداكثر تغییر دما كمتر خواهد بود.

 

شیرهای مورد مصرف در مناطق منفك از یكدیگر

    علاوه بر شیرهای اصلی، لوله كشی باید شیرهای مناطق را مجزا نصب نماید به طوری كه مصرف كننده قادر باشد جریان آب را قطع و وصل نماید. در منازل، این اولین مرحله كار یك لوله كش محسوب می شود. چرا كه در منازل شیر اصلی به كار برده نمی شود و آب مستقیما از منبع تامین آب داغ وارد خانه می شود. سه نوع شیر مجزا در كل صنعت به كار برده می شود: شیری كه با فشار متعادل می شود و شیر تركیبی.

شیر ترموستاتیكی: دانش فنی این شیر نظیر همان دانشی است كه در شیر اصلی به كار گرفته می شود. این شیر مجهز به یك ترموستات داخلی است كه تغییرات دمای آب ورودی را حس كرده و جریان را مطابق با آن تنظیم می نماید. بمانند حالت قبل در این جا هم شیر ترموستاتیك 3 مدل دارد: مدل موتور وكس، بی متال و كاپیلاری.

شیر موازنه فشاری: این شیر در مصارف خانگی بیشترین كاربرد را دارد. شیر موازنه فشاری با حس كردن نوسانات فشار در جریان آب داغ یا سرد ورودی و با تنظیم سریع دبی، دمای آب را كنترل می كند، این شیر 2 نوع پیستونی و دیافراگمی را دربرمی گیرد، مدل پیستونی اختلاف فشار بین جریان سرد و گرم ورودی را حس كرده و میزان دبی را تغییر می دهد. در مقابل مدل دیافراگمی با تفكیك آب داغ و آب سرد، نوسانات فشار را از بین می برد. در نتیجه مدل دیافراگمی بسیار حساس تر و از نظر اندازه بزرگتر از مدل پیستونی می باشد.

نتیجه تركیب هر دوشیر، یك وسیله ترموستاتیكی خواهد شد كه با فشار متعادل می شود. این شیر با حس كردن تغییر دما و اختلاف فشار، دمای خروجی را ثابت نگه می دارد. اندازه ورودی هر سه نوع شیر مجزا از 8/3 تا 2/1 اینچ تغییر می نماید. در هنگام تعیین اندازه شیر، لوله كش ها باید به این مسئله توجه كنند كه شیرهای مجزا تحت دبی كامل بهترین عملكرد را از خود نشان می دهند. لذا اگر شیر به درستی انتخاب شود و یا مقدار جزیی كوچكتر در نظر گرفته شود، كنترل بهتری امكان پذیر شده و نگهداری شیر نیز آسان تر خواهد شد، در حالی كه اگر شیر بزرگتر از حد لازم در نظر گرفته شود، سیستم با افت فشار مواجه خواهد شد كه در این صورت كنترل سیستم از حالت مناسب و مطلوب خارج شده و این امر تاثیر نامطلوبی برعمر قطعات داخلی سیستم خواهد داشت.

 

حداكثر دمایی كه برای شیرهای مجزا در نظر گرفته می شود از 95 درجه فارنهایت الی 110 درجه فارنهایت می باشد. در هنگام تنظیم شیرهای مجزا، لوله كش باید تغییرات احتمالی در تامین آب گرم را كه به علت كاهش و یا افزایش در طول شب و یا به علت تغییر فصل رخ می دهد را در نظر بگیرد. حتی تغییرات كوچك و ناگهانی دما ممكن است باعث وارد شدن شوك به مصرف كننده و موجب بروز سانحه، شوك حرارتی و یا آتش سوزی گردد. برای محافظت از مصرف كننده در قبال این چنین حوادثی، باید محاسبه نماید كه چگونه تغییر دما بر دمای خروجی تاثیر می گذارد در حال كه نسبت آب گرم و سرد ثابت می ماند. پس از اینكه تغییرات دما مشخص شد و دمای بهینه تعیین گردید، می توان نسبت به تنظیم شیر اقدام نمود. شیرهای مجزا برای تعدیل آب تا 3± درجه فارنهایت انحراف نسبت به دمای از پیش تنظیم شده طراحی شده اند. ویژگی دیگر شیرهای مجزا محافظ در برابر معایب احتمالی خط آب سرد و ممانعت از سوختن و تاول زدن می باشد. بدین ترتیب كه شیر ظرف مدت 5 ثانیه بعد از اینكه فشار آب سرد افت كرد دبی آب گرم را به 2/1 گالن در دقیقه و یا كمتر تقلیل می دهد. بدین ترتیب این جریان آرام و كوچك باعث می شود كه مصرف كننده دچار سوختگی نشود.

 

مزایا

    هر یك از شیرها فراخور شكل خود دارای مزایایی هستند به عنوان مثال شیر موازنه فشاری نوسانات فشار را اصلاح می كند اما قادر به تعدیل نوسانات دما نمی باشد. در مقابل شیر ترموستاتیكی تغییرات دمای خروجی را حس كرده و جریان را به گونه ای تنظیم می كند كه دمای خروجی مطلوب به دست آید. با توجه به اینكه شیر ترموستاتیكی نوسانات فشار را به صورت غیر مستقیم و در اثر احساس تغییرات دمای خروجی حس می كند لذا عكس العمل شیر ترموستاتیكی در مقابل نوسانات فشار به مراتب ضعیف تر از شیر موازنه فشاری می باشد. بیشترین سطح مراقبت از جریان مربوط به شیر تركیبی می باشد. این شیر  هم تغییرات فشار و هم تغییرات دما را حس كرده و نسبت به اصلاح شرایط در اثر هر یك از این تغییرات واكنش نشان می دهد.

 

     در راستای تعیین محل صحیح كاربرد هر یك از شیرها، طراح باید چندین عامل را در نظر بگیرد. اگر احتمال تغییر دمای آب ورودی به شیر حمام وجود داشته باشد، شیر ترموستاتیكی انتخاب مناسبی به شمار می رود. از سوی دیگر اگر طراح احتمال نوسانات فشار را بدهد بهتر است از شیر موازنه فشاری استفاده شود. اگر امكان داشته باشد كه هر دو مشكل به وقوع بپیوندد بهتر است از شیر تركیبی استفاده شود. اكثر طراحان شیر موازنه فشاری را به عنوان حداقل نیاز كاربردهای تجاری می پندارند چرا كه این شیرها كم هزینه ترین شیرها می باشد و مصرف كننده را تا حد معینی تحت پوشش و مراقبت قرار می دهند. شیر ترموستاتیك و شیر تركیبی محافظت و پوشش بهتری ارائه می دهند اما به خاطر ساختار پیچده ای كه دارند معمولا گران تر هستند در نتیجه طراحان باید با توجه به شرایط و ملاحظات اقتصادی پروژه و ارائه محافظت مطلوب نسبت به انتخاب شیر اقدام نمایند.

 

استاندارها

     هدف اصلی استفاده از هر شیر محافظت و مراقبت از مصرف كننده در برابر سوختگی شدید و یا شوك های حرارتی می باشد. برای جلوگیری از نقص فنی شیر كه منجر به آسیب دیدن مصرف كننده می گردد انجمن مهندسین بهداشتی آمریكا (ASSE) استانداردهایی برای تعدیل و آزمایش شیرهای اصلی و مجزا تدوین كرده است. علاوه بر آزمایشات تغییر دما و دمای بالا، شیرهای اصلی و مجزا باید تحت آزمایشات تركیدگی شیر نیز قرار گیرند. شیرهای مجزا باید آزمایشات مربوط به مدت عمر و مقاومت در برابر نقایص فنی اب سرد را نیز پشت سر بگذارند. مهندسین لوله كشی برای توفیق در كسب و كارشان و همچنین برای تامین سلامتی مصرف كنندگان باید نسبت به استانداردها و ضرباتی كه شیرها به خودشان وارد می سازند احاطه كاملی داشته باشند.

 

 

 

 

 

 

 

سيستم لوله كشي با برگشت مستقيم

 

در اين روش، آب برگشتي از هر دستگاه پخش كننده ي حرارت مستقيما وارد لوله برگشت شده، مسير حركت به سمت موتورخانه را طي مي كند. در اين لوله كشي، دستگاه پخش كننده ي حرارتي كه به موتورخانه نزديك تر است، نسبت به دستگاه هاي ديگر طول لوله ي رفت و برگشت كمتري (افت فشار كمتري در مسير) در نتيجه آب در مدار دستگاه راحت تر و بيشتر سيركوله شده، در مدارهاي دستگاه هاي دورتر ، كمتر جريان مي يابد.

اين طريقه لوله كشي براي جايي كه دستگاه هاي پخش كننده حرارت داراي افت فشار هاي نامساوي (مانند فن كويل هاي هستند و هر كدام نيز يك شير تنظيم كننده (balancing valve) دارند، توصيه مي شود. لازم به ذكر است سيستم لوله كشي رادياتور ها در ساختمان هاي كوچك با برگشت مستقيم انجام مي گردد.

سيستم لوله كشي مختلط

در اين سيستم قسمتي از لوله كشي برگشت به صورت مستقيم و قسمتي ديگر به طور معكوس انجام مي شود. در شكل يك سيستم لوله كشي مختلط به طريقي كه در آن برگشت در رايزرها به صورت مستقيم و در هدر به روش معكوس انجام گرديده، نشان داده شده است. در اين سيستم مجموع اندازه طول لوله رفت و برگشت و در نتيجه مقدار افت فشار در مسير لوله كشي براي دستگاه ها مساوي نيست.

اختلاف مقدار جريان آب به مقدار افت فشار محاسبه شده در رايزرهاي رفت و برگشت بستگي دارد كه شامل افت فشار هاي زير است:

1.       افت فشار در مدار لوله كشي رفت و برگشت هر دستگاه تا محل برگشت معكوس

2.      افت فشار در خود دستگاه

3.    افت فشار در وصاله ها و شيرهاي هر مسير

لازم به ذكر است كه لوله كشي قسمت برگشت معكوس سيستم مي تواند در كف زيرزمين و يا در داخل سقف كاذب آن نيز پياده شود.

سيستم لوله كشي مختلط

 

انواع و موارد استفاده ازلوله ها

١- لوله هاي چدني:

اين لوله ها جهت انتقال آب وفاضلاب درفشارهاي كم كاربرد دارد.

٢- لوله هاي مسي وآلياژهاي آن:

ازاين لوله ها درسيستمهاي آب- فاضلاب- سوخت رساني و روغن موتور و دستگاههاي تهويه استفاده مي شود. البته به دليل گراني درتاسيسات آب وفاضلاب كمتر استفاده مي شود ولي بعلت قابليت خوب انتقال حرارت درمبدلهاي حرارتي كاربرد فراواني دارد.

٣- لوله هاي سربي:

درسيستمهاي فاضلاب- هواكشها- حمل موادشيميايي- واحد توليد يا بازيافت اسيدسولفوريك-گازهاي اسيدي-موادشيميايي خورنده- سود وغيره كاربرد دارد.

۴- لوله هاي آلومينيومي:

براي سوخت رساني وانتقال روغن درموتور هواپيما بدليل سبك بودن وهمچنين درواحدهاي صنايع شيميايي ودرمحيط كارخانه گازهايي مثل كلروآمونياك يا انيدريدسولفورو و رسانيدن هواي خشك به دستگاههاي ابزاردقيق كاربرد دارد.

۵- لوله هاي سوفالي:

براي مجراي زيرزميني فاضلاب بكار ميرود.

۶- لوله هاي سيماني:

مخصوص مجراهاي آب وفاضلاب كاربرد دارد.

٧- لوله هاي پلاستيكي:

براي حمل آب وفاضلاب وموادشيميايي وگاز درفشار كم كاربرد دارد. ازمزاياي لوله هاي پلاستيكي پايين بودن قيمت –مقاوم بودن درمقابل زنگ خوردگي- سبك بودن وسهولت حمل ونقل- سهولت انتقال-يكنواختي جداره داخلي لوله-عدم نياز به ماشين آلات سنگين براي نصب- تعميرآسان- عدم نيازبه عايقكاري وامكان توليد درطولهاي زياد براي قطرهاي پايين مي باشد.

انواع و موارد استفاده ازلوله ها

 

کاربرد انواع لوله ها در صنعت تاسیسات

·         آهنی سیاه لوله کشی تاسیسات حرارت مرکزی و تهوی مطبوع

·         فولادی بی درز لوله کشی تاسیسات بخار و هوا با فشار زیاد

·         فولادی استینلس لوله کشی فاضلاب حاوی مواد اسیدی غلیظ

·         آهنی گالوانیزه لوله کشی آب سرد و گرم و گاهی فاضلاب

·         آهنی نرم لوله کشی آب و فاضلاب

·         لوله آلومنیومی ساخت کوئل

·         لوله آزبست سیمانی لوله کشی فاضلاب و انتقال آب

·         لوله برنجی لوله کشی تاسیسات گاز و مواد شیمیایی

·         لوله پلاستیک لوله کشی آب

·         لوله پلی اتیلن لوله کشی آب و فاضلاب

·         لوله پی وی سی لوله کشی آب و فاضلاب

·         لوله چدنی لوله کشی فاضلاب

·         لوله سربی لوله کشی فاضلاب حاوی مواد اسیدی غلیظ

·         لوله سفالی لوله کشی فاضلاب حاوی مواد اسیدی و تخلیه گاز چاه

·         لوله سیمانی لوله کشی آب و فاضلاب در زیر زمین

·         لوله لاستیکی به عنوان شیلنگ در تاسیسات آبی

·         لوله فیبری لوله کشی آب و فاضلاب

·         لوله مسی لوله کشی مبرد و گاهی در ساخت کوئل

 

سيستم لوله كشي با برگشت معكوس

اگر دستگاه هاي پخش كننده گرما داراي افت فشار مساوي و يا تقريبا مساوي باشند، لوله كشي با برگشت معكوس براي آنها پيشنهاد مي شود. در اين سيستم آب برگشتي از دستگاه ها در جهت حركت آب در لوله رفت حركت مي كند تا لوله برگشت آب آخرين دستگاه نيز به آن متصل مي گردد، پس از آن آب به سمت موتورخانه حركت خواهد كرد.

در اين سيستم لوله كشي مجموع طول لوله هاي رفت و برگشت برابر هستند، در نتيجه افت فشار در مدار لوله كشي تمام دستگاه ها مساوي است. اگر افت فشار آب در خود دستگاه مساوي يا تقريباً مساوي باشد، مقدار آب در هر مدار متناسب با قطر لوله محاسبه شده، جريان خواهد يافت. لازم به ذكر است كه سيستم لوله كشي بيشتر ساختمان ها به اين روش انجام مي شود.

 

چه نوع لوله کشی برای سیستم سرمایش و گرمایش چه ساختمانی بهتر است
این تقسیم بندی تنها برای سیستم های آبی ارائه شده و شامل سیستم های بخار و یا گاز مبرد نمی باشد.
به طور کلی دونوع سیستم از نظر هیدرولیکی موجود است
1- سیستم مستقیم
2- سیستم معکوس
که متاسفانه بدلیل گستردگی مطلب پیشنهاد می کنم جهت یادگیری سیستمها به کتابهای تاسیساتی مراجعه گردد
از مزایای سیستم مستقیم حجم لوله کشی کمتر و ساده تر بودن سیستم از دیدگاه اجرائی می باشد ولی از منظر هیدرولیکی سیستم معکوس به مراتب بهتر است چرا که کلیه مصرف کننده ها در این سیستم تحت فشار یکسانی قرار دارند یا به عبارت بهتر سیستم کاملأ متعادل است که در نوع مستقیم اینگونه نیست و در مرحله راه اندازی می بایستی سیستم متعادل گردد.
به طور کلی در ساختمانهائی که از نظر وسعت و ارتفاع در دسته بندی ساختمانهای کوچک قرار می گیرند سیسنم مستقیم بیشتر کاربرد دارد چرا که عدم تعادل در سیستمهای کوچک کمتر مسئله ساز است .
در ساختمانهای متوسط بیشتر ترکیبی از سیتمهای مستقیم و معکوس بکار برده می شود به عنوان مثال در رایزر ها از سیستم معکوس و در انشعابات که ممکن است چند مصرف کننده را تغذیه نمایند از سیستم مستقیم استفاده میگردد
ولی در ساختمانهای وسیع و یا بلند مرتبه که در طبقه بندی ساختمانهای بزرگ قرار دارند بیشتر از سیستم معکوس استفاده میگردد و تنها در برخی از شاخه ها از سیستم مستقیم استفاده میگردد
بعد از انتخاب سیستم لوله کشی با توجه به کاربری ساختمان و سیستم سرمایش و گرمایش بایستی تصمیم گیری در خصوص مشترک بودن لوله های این دو سیستم و یا مجزا بودن آنها انجام گردد.
سیستم لوله کشی از این منظر به دو گروه تقسیم میگردد
1- سیستم دو لوله ای
2- سیستم چهار لوله ای
سیستم دو لوله ای زمانی کار برد دارد که بخواهیم از سیستم مشترک استفاده کنیم در این حالت لوله ها در تابستان آب سرد را به مصرف کننده ها منتقل کرده و در زمستانها آب گرم را . در این حالت باید توجه داشته باشید سایزینگ لوله ها بر اساس همان سیستمی محاسبه میگردد که بیشترین دبی را دارد یعنی اگر سیستم سرمایش دبی بیشتری داشت بر اساس آن و اگر سیستم گرمایش دارای دبی بیشتری بود بر اساس سیستم گرمایش سایز زده می شود.
لازم به ذکر است در اکثر شهر های ایران دبی سرمایش بیشتر از دبی گرمایش بدست می آید بدین معنی که در اکثر شهر های ایران سیستم دو لوله ای بر اساس سیستم سرمایش سایز می خورد.
این سیستم پرکاربردترین سیستم در لوله کشی ها بوده و از منظر اقتصادی نیز ارجح تر است

سیستم چهار لوله ای زمانی کاربرد دارد که همزمان از سرمایش و گرمایش بخواهیم استفاده کنیم
در برخی پروژه های خاص مانند ساختمانهای اداری و یا تجاری این حالت در زمستانها پیش می آید که اگر ساختمان از سطح لوکسی بالائی برخوردار باشد نیاز است از این سیستم استفاده گردد
در سیستم چهار لوله ای ، دو لوله مربوط به رفت و برگشت سیستم سرمایش و 2 لوله مربوط به سیستم گرمایش می باشد که هر کدام بر اسا س سیستم خودش سایز می خورد.

سایزینگ لوله های آبرسانی ساختمان

1- ابتدا می بایستی میزان مصرف آب هر مصرف کننده رو مشخص کنی (بر اساس GPM)
2- خیلی خودت رو سر محاسبه نرخ افت فشار خسته نکن معمولآ برای ساختمانهای مسکونی و اداری و تجاری یا به مفهوم کلی برای کاربری ساختمانی نه صنعتی بهترین افت 2.5 تا 3 psi در هر 100 فوت می باشد
3- در ساختمانهای کوچک مثلأ یک یا دوطبقه می توان از این مقدار بیشتر در نظر گرفت .
4- توجه داشته باش بخصوص اگر با لوله های فولادی کار میکنی بدلیل کیفیت بد آب توی ایران بهتره که ریسک نکنی و تا میتونی دست بالا طراحی کن چون بعد از مدت کوتاهی عملأ لوله ها یک سایز میان پایین (بدلیل گرفتگی ناشی از رسوب)
5- حتمآ برای کل لوله کشی یک افت ثابت رو در نظر بگیر چرا که درغیر این صورت احتمال ایجاد سرو صدا ناشی از پدیده ضربه قوچ زیاد میشه .
6- حالا خیلی راحت با داشتن دبی و نرخ افت فشار برو و از توی جدول سایز لوله هات رو مشخص کن .
7- سعی کن سایز لوله های آب سرد و گرم رو یکی بگیری (درسته که مصرف آب گرم کمتره ولی به همون نسبت رسوب گذاریش بیشتره) . فقط توی سایزهای بالاتر از 2 اینچ که معمولأ توی رایزر و موتور خانه اتفاق می افته می تونی اینو رعایت نکنی .
8- در مورد لوله آب ورودی به ساختمان بایستی مجموع مصرف آب سرد و گرم رو لحاظ کنی . دقت کن معمولأ سایز لوله بدست آمده از قطر انشعاب خیلی بیشتره که اصلأ جای نگرانی نیست
9- حال با داشتن طول لوله کشی ساختمان از محل کنتور تا دورترین مصرف کننده (و بالاترین ) و نرخ افت فشار می توان افت فشار کل را محاسبه کرد و با داشتن فشار ورودی به ساختمان کنترل نمود که آیا فشار شبکه جوابگوی مصرف کننده های بالائی خواهد بود یا خیر . و در صورتیکه فشار آب جوابگو نباشد می بایستی ازسیستم پمپاژ استفاده نمود
10- در صورتیکه نیاز به پمپاژ داشتی دبی بوستر پمپهات برابر دبی کل مصرفی خواهد بود و هد سیستم پمپاژ برابر
H=P1+P2+P3-NPSH
P1 ارتفاع آخرین مصرف کننده تا پمپ
P2 افت فشار سیستم که برابر طول مسیر کل لوله از پمپ تا آخرین مصرف کننده ضربدر نرخ افت فشار
P3 فشار مورد نیاز آخرین مصرف کننده (استاندارد 8 psi رو اعلام کرده که بهتره یک بار در نظر بگیری که میشه تقریبأ 15 psi)
NPSH در صورتی که مکش مثبت داری یعنی فشار پشت پمپت هست باید اونو از مجموع اعداد بالا کم کنی .
11- در هر صورت سعی کن سرعت آب در لوله ها از 5 فوت در ثانیه تجاوز نکنه (استاندارد تا 10 فوت رو مجاز دونسته)
12- در خاتمه یاد آوری میگردد که ممکن است دبی انشعاب جوابگوی دبی در حالت پیک لحظه ای نباشد که این مهم نیز می بایستی کنترل گردد . راه حل آن مانند بند 10 می باشد.

جهت سایزینگ لوله های آب سیستم سرمایش و گرمایش به ترتیب زیر عمل میگردد

1- پس از جانمائی تجهیزات توزیع انرژی (مثل فن کوئل ها ، هواسازها ، رادیاتورها و ...) و ترسیم مسیر لوله های رفت و برگشت بر اسا س سیستم انتخاب شده (در ارسال قبلی توضیح داده شد) نوبت به سایزینگ لوله ها می رسد .
2- جهت تعیین دبی لوله ها می بایستی از بار حرارتی و یا برودتی تجهیزات منتهی به آن به شرح زیر استفاده نمود :
با استفاده از فرمول زیر میزان دبی بر اسا س بار حرارتی یا برودتی بدست خواهد آمد:

GPM=Q / (8.33 x 60 x ∆T)

در فرمول فوق
GPM .........دبی بر حسب گالن در دقیقه
Q ........... بار حرارتی و یا برودتی منتهی به لوله
8.33 ......... وزن مخصوص آب بر حسب پوند بر گالن
60 ........... تبدیل ساعت به دقیقه
∆T ........... اختلاف دمای آب رفت و برگشت

اختلاف دمای آب رفت و برگشت برای سیستم گرمایش معمولأ 20 درجه فارنهایت و برای سیستم سرمایش معمولأ 10 درجه فارنهایت می باشد البته این به آن معنی نیست که اختلاف دمای دیگری نمی توان در نظر گرفت ( پیشنهاد می شود برای مهندسین تازه کار و یا آنهائی که آشنائی زیادی با سیستم های تاسیساتی ندارند از همان اعداد 10 و 20 استفاده شود چون اعدادی به غیر اعداد فوق در حالتهای بسیار ویژه اتفاق می افتد)

3- نرخ بهینه افت فشار در سیستم های لوله کشی بسته بر اساس تجربه و آزمایشات صورت گرفته 2.5 فوت در 100 فوت و یا 300 میلی اینچ در 100 فوت می باشد .
4- با در دست داشتن دبی هر مقطع از سیستم لوله کشی و نرخ افت فشار فوق الذکر و مراجعه به نمودار سایزینگ لوله های فولادی (جنس لوله های سیستم سرمایش و گرمایش غالبأ فولادی است که در صورت استفاده از لوله غیر فولادی می بایستی به نمودار همان جنس مراجعه کرد) می توان براحتی سایز لوله ها را محاسبه نمود .

 

 

 

 

 

 

انتخاب روشی مناسب برای اتصال لوله ها

پیشینه سامانه لوله کشی و اتصالات لوله به پیدایش تمدن برمی گردد.اولین سامانه لوله کشی شاید در نتیجه تلاش انسانهای نخستین برای تغییر مسیر نهر به منظور رساندن آب به اردوگاه خود ، یا هدایت آن از اردوگاه به بیرون به وجود آمده باشد.مصالحی که برای این کار مصرف می شد شامل صخره ها ، خاک رس و خود بستر رود بود.روشهای اتصال نیز شامل حفر گودالها و ایجاد سدها و خاکریزهایی بود که اتصال داخلی بین نهرها را ایجاد می نمودند.رومیهای باستان برای هدایت جریان آب به شهرهای خود به یک سامانه گسترده لوله کشی تکیه داشتند.در حقیقت برخی از مورخان استفاده از لوله های سربی را نقل کرده اند و یکی از عوامل سقوط امپراتوری روم را عقب ماندگی هوشی در اثر مسمومیت ناشی از سرب می دانند.اگرچه راهی برای اثباط قطعی این نظریه وجود ندارد،ولی به ما هشدار می دهد که انتخاب نادرست مصالح می تواند پیامدهای ژرف و پیش بینی نشده ای داشته باشد.این مقاله در مورد روشهای اتصال امروزی برای انواع مختلف سامانه های لوله کشی بحث خواهد کرد.در این بحث به روشهای اتصال خاص مانند روشهایی که در فرایندها و صنایع نفت استفاده می شود ، کاربردهای خاص و تبدیل بین سامانه های مختلف پرداخته نشده است.

 

 

 

 

 

روشهای اتصال لوله
اتصالات رزوه ای
اتصالات رزوه ای برای لوله های کوچک (قطر بین یک هشتم تا 2 اینچ)استفاده می شود.رزوه لوله و اتصالات طبق استانداردASMEB1.20.1-1983 با عنوان "رزوه لوله ، کاربرد عام ،اینچ"ساخته می شود.ماشینهای رزوه تراشی برای ایجاد رزوه روی لوله تا قطر اسمی 2 اینچ موجود است.ابزار رزوه تراشی بزرگتر نیز وجود دارد،ولی با استفاده از تبدیل دنده Gear reducer کار می کند و به نیروی انسانی زیادی نیاز دارد.از آنجایی که اتصالات رزوه ای با ماشین یا با دست ایجاد می شوند ، باید توصیه های تولید کننده با دقت دنبال شود.شکل رزوه های لوله باید به گونه ای باشد که با شکل اتصالات تطبیق داشته باشد.
اگر رزوه لوله بیش از اندازه بلند باشد،قبل از اینکه شیب رزوه ها اتصال را آب بندی کند ، از پیش روی درون اتصال باز می ماند.اگر رزوه ها بیش از اندازه کوتاه باشند ، به طور کامل اتصال را جفت نکرده و موجب نشت اتصال می شوند.لوله ای که به درستی متصل شده باشد،محکم بوده و یک رزوه بالای اتصال دیده خواهد شد .هر چیزی بیشتر یا کمتر ، نشان دهنده این است که رزوه ها به طور مناسبی تراشیده نشده اند.
یکی دیگر از اجزای مهم اتصال رزوه ای ، خمیر لوله کشی Pipedope است که رزوه ها را قبل از اتصال با آن می پوشانند.خمیر لوله کشی دو وظیفه را انجام می دهد.نخست آنکه در زمان پیوند خوردن اتصال ،سطوح جفت شونده را روانکاوی می کند.دوم اینکه موجب آب بندی اتصال می شود. خمیر لوله کشی باید با ویژگیهای کاربرد سازگاری داشته باشد.ابزارهایی که به سامانه های لوله کشی رزوه ای متصل می شوند،باید برای تعمیر و سرویس در دسترس قرار داشته باشند .
برای دسترسی به اتصالات رزوه ای که در نقاط میانی سامانه لوله کشی نصب می شوند و امکان باز کردن آنها جهت تعویض یا تعمیر، باید به صورت راهبردی از مهره ماسوره ها و یا فلنج ها استفاده نمود.مهندس،محل قرار گرفتن ابزار (به طور معمول یک کنترل کننده یا شیر قطع یا یک صافی)را انتخاب کرده و برای صهولت باز کردن یا تعمیر این ابزار یک مهره ماسوره یا فلنج به آن اضافه می کند.اتصالات رزوه ای اغلب در سامانه های لوله کشی آهنی یا فولادی به کار می روند.ولی لوله های برنجی،برنزی،ABS،CPVC و PVC نیز با اتصالات رزوه ای عرضه می شوند.جنس بر اساس استحکام اتصال نهایی،سیال درون لوله و ملاحظات نگهداری انتخاب می شود.
جنس اتصالات رزوه ای فولادی به سه دسته تقسیم می شود:چدنی،آهن چکش خوار و فولاد ریخته گری.اتصالات چدنی در دو کلاس عرضه می شوند:کلاس125 و کلاس 250 اتصالات کلاس 125 به طور عمده در لوله کشی بخار ، گاز ، مایع و نفت با دمای کمتر از 450 درجه فارنهایت استفاده می شوند.اتصالات کلاس 250 با دماها و فشارهای بالاتری سازگاری دارند.
استانداردASMEB16.4._1998 با عنوان "اتصالات رزوه ای چدن خاکستری"،حاوی رده های فشار و دما می باشد که بر حسب اندازه اتصال برای اتصالات چدنی متفاوت می باشد.اتصالات آهنی چکش خوار نیز به صورت ریخته گری ساخته می شوند ولی برای ایجاد رده فشاری بالاتر تحت عملیات حرارتی تابکاری Annealed قرار می گیرند.این نوع اتصالات در دو کلاس 150 و 300 عرضه می شوند.کلاس 150 این اتصالات برای لوله کشیهای مایع ، هوا و گاز در دمای کمتر از 500 درجه فانهایت به کار می رود.اتصالات کلاس 300 با دماها و فشارهای بالاتری سازگاری دارند.
استانداردASMEB16.3-1998 با عنوان "اتصالات رزوه ای آهن چکش خوار "حاوی رده بندی فشار و دما برای این اتصالات می باشد.اتصالات چدن چکش خوار همچنین در سامانه های لوله کشی که در معرض بارهای تکانه ای شدید باشند،ترجیح داده می شوند.از نظر ابعادی ، اتصالات چدنی و آهن چکش خوار مشابه هستند.(کلاس 125 چدنی در برابر کلاس 150 آهن چکش خوار و کلاس 250 چدنی در برابر کلاس 300 آهن چکش خوار).اتصالات چدنی را می توان با علامت کلاسی که روی بدنه آنها حک شده است از اتصالات آهن چکش خوار تشخیص داد.اتصالات رزوه ای فولادهای کربنی ریخته گری شده را بسته به رده بندی تنظیم شده در استانداردASMEB16.3-1998،می توان در خطوط لوله بخار،آب،قدرت،پالایشگاه و گاز با دمای 750 درجه فارنهایت و بیشتر به کار گرقت.
اتصالات جوشی فولادی
اتصالات جوشی،با لوله های فولادی قطر اسمی (NPT) 2 اینچ یا در نقاطی که فشارهای کاری بیش از psi450 مورد نیاز باشد،استفاده می شوند.جوشکاری از در هم آمیزی دو یا چند قطعه فلزی در حالت مذاب یا مذاب و بخار ، بدون اعمال فشار مکانیکی تشکیل شده است.جوشکاری ذوبی fusion welding می تواند به صورت جوشکاری با گاز و یا با برق باشد.هنگامی که جوشکاری کامل شده،اتصال به وجود آمده اغلب قوی تر از اجزای فلزی متصل شده به هم می باشد.بعضی از آیین نامه ها ملزم می کنند که نصاب دارای گواهینامه تایید شده باشد و کار نهایی نیز آزمایش شده و تایید شود. مشخصات فنی برای لوله های جوش شده باید طبق سری آیین نامه های B31 "انجمن مهندسان مکانیک آمریکا"(ASME) باشد.آیین نامه های محلی ممکن است قوانین ایمنی بیشتری برای سامان دهی نصب لوله های جوش خورده داشته باشند.
اتصالات جوشی پلی اتیلن
جوشکاری ذوبی در لوله های گاز با چگالی بالا و لوله کشی مدار زمینی سامانه های زمین گرمایی به کار می رود.در جوشکاری ذوبی،انتهای لوله های پلی اتیلن بعد از تمیز شدن،تا تشکیل حالت پلاستیکی گرم شده و به هم فشرده میشوند و تا زمانی که پیوند شکل بگیرد،در همان وضعیت نگاه داشته می شوند.
اتصالات فلنجی
اتصالات فلنجی را تقریبا در تمام سامانه های اتصال می توان به کار گرفت.این اتصالات اغلب به جای مهره ماسوره ها به کار می روند.وقتی از این نوع اتصالات برای به هم بستن سامانه های لوله کشی متفاوت استفاده می شود،سامانه های رده بندی فلنج ها ، قطر پیچ ها ،دایره پیچ ها ،و واشرها باید با هم تطبیق داشته باشند.سامانه های پیچ و مهره ای و انبساطی می توانند در مواقعی که روشهای مختلف با هم ترکیب می شوند،مشکلات احتمالی مربوط به تنش بیش از حد مفاصل را کاهش دهند.
اتصالات مکانیکی
بعضی از سامانه های لوله کشی-معمولا آنهایی که برای کاربرد های خاص مانند تخلیه فاضلاب بهداشتی و مسیرهای هواکش (ونت ها)به کار می روند-را میتوان با اتصالات مکانیکی به هم پیوند داد.این اتصالات معمولا دارای بست و واشر یا مواد آب بندی می باشند که برای آب بندی از سمت بیرون لوله تحت فشار قرار گرفته اند.معمولا این اتصالات تنها برای یک سامانه مشخص مناسب می باشند،زیرا واشرها و مواد آب بندی آنها برای یک سیال عامل خاص طراحی می شوند.
اتصالات پرسی مسی
اتصالات پرسی مسی ،یک نوع اتصال مکانیکی هستند که در یک بخش از لوله و یک اورینگ آب بندی تشکیل می شوند.این پیوند با قرار گرفتن اتصال،اورینگ و لوله در جای خود به صورت خشک ساخته می شود.سپس یک ابزار کنگره زن (crimping)در اطراف مفصل قرار گرفته و آن را تحت فشار قرار میدهد و اتصال را در جای خود چین دار می نماید.اورینگ باید از یک ماده EPDM ساخته شده باشد.این روش یکی از سریع ترین روشهای اتصال می باشد،ولی تنها در کاربردهای کم فشار مانند خطوط لوله آب خانگی یا سامانه های سرمایش و گرمایش آبی (هیدرونیک)کم فشار می توان آن را به کار گرفت.
اتصالات لحیم کاری
برای ایجاد یک اتصال لحیم کاری ، یک سر لوله درون یک مادگی جفت کننده قرار داده می شود و بین سطوح لحیم اعمال می شود.لوله و مادگی قبل از پیوند داده شدن،توسط یک روغن لحیم سایشی تمیز می شوند.روغن لحیم اکسیدها را برداشته و سطوح را از اکسید شدن در طول گرمایش محافظت می کند سپس لوله درون مادگی قرار داده شده و گرم می شود.هنگامی که لحیم به نقطه ذوب خود می رسد،در اثر خاصیت مویینگی به درون اتصال کشیده می شود.سپس گرما دور شده و برای حذف لحیم اضافی ،سطح خارجی اتصال تمیز می شود.برای اتصالات کوچکتر منبع گرما می تواند یک مشعل پروپان باشد.ولی اتصالات بزرگتر به خروجی گرمای بیشتری مانند یک مشعل استیلن نیاز دارند.تصمیم گیری در مورد اینکه اتصال جزو بزرگتر یا کوچکتر محسوب شود،به مهارت جوشکار بستگی دارد.به طور کلی اتصالات بزرگتر از قطر اسمی 3 اینچ ، به جوشکار ماهرتری نیاز دارند.
برای جلوگیری از تخلخل ، سرتاسر اتصال قبل از اعمال لحیم باید به طور یکسان گرم شود.انتخاب لحیم به نوع سیال و کاربرد،حداکثر دما و حداکثر فشار سیال بستگی دارد.از گذشته Sn50 به دلیل محدوده وسیع شکل پذیری و کاربرد آسان به عنوان اولین انتخاب برای لحیم کاری مطرح بوده است.این ماده از 50 درصد قلع و 50 درصد سرب تشکیل شده است.این ماده را می توان برای سامانه های آب و بخار کم فشار(psi15 و دمای 250 درجه فارنهایت) به کار گرفت.ولی درصد سرب بالای آن موجب می شود برای کاربردهای آب خانگی و سامانه های آب آزمایشگاهی مناسب نباشد زیرا آیین نامه های لوله کشی ، استفاده از لحیم هایی که حاوی بیش از 2 درصد سرب هستند را در سامانه های آب آشامیدنی ممنوع کرده است.قبل از انتخاب یک لحیم برای سامانه های آب آشامیدنی،ابتدا آیین نامه های لوله کشی محلی و اطلاعات تولید کننده را بررسی کنید.
اتصالات برنجی
اتصالات برنجی شبیه به اتصالات لحیم کاری هستند با این تفاوت که برای فشارها و دماهای بالاتر قابل استفاده می باشند.پرکننده های برنجی در دماهای بین 1100 تا 1500 درجه فارنهایت ذوب می شوند.استحکام این اتصالات به اندازه استحکام خود لوله های متصل شده می باشد.برای اتصالات و لوله های مسی باید از پرکننده های مس فسفردار استفاده نمود،در حالی که برای لوله های مسی و اتصالات برنزی یا فولادی باید از آلیاژهای حاوی نقره استفاده شود.برای اتصال خطوط لوله مسی در سامانه های تبرید ، آلیاژ35 تا 40 درصد نقره توصیه می شود.
اتصالات لب بر گشته(flared joints)
اتصالات لب برگشته با مس نرم و سایر مواد لوله چکش خوار نرم و پلاستیکی به کار می رود.اتصالات لب برگشته در نقاطی به کار می روند که ابزارها برای تعمیر،آزمایش و یا کالیبره کردن از هم جدا می شوند.باید دقت کنید که لوله های نرم را بیش از اندازه خم نکنید ، زیرا میتواند موجب بروز پدیده خستگی و شکنندگی قطعه شود.
اتصالات شیاردار(grooved joints)
اتصالات شیاردار با نورد کردن یا برش دادن یک شیار در انتهای لوله ها و اتصال دو انتها با استفاده از کوپلینگ خاردار ایجاد می شوند.این کوپلینگ که از یک بست،و یک ماده آب بندی تشکیل شده است،روی اتصال پیچ می شود.بست، ماده آب بندی را فشرده کرده و لوله را قفل می کند.کوپلینگ ها با آرایشهای انعطاف ناپذیر و انعطاف پذیری محدود ساخته می شوند.
هنگام مشخص کردن کوپلینگهای انعطاف پذیر و انعطاف ناپذیر ، تحلیل تنش و خمش باید مورد توجه قرار گیرد.کوپلینگ با انعطاف پذیری محدود را می توان به جای اتصالات انبساطی استفاده نمود،ولی این کار باید در طراحی مهندسی لوله کشی مورد بررسی قرار گیرد.نصب اتصالات شیار دار سریع تر از سایر روشها انجام می گیرد.این اتصالات برای لوله های فولادی،لوله های فولاد ضد زنگ،لوله های پلاستیکی و لوله های مسی وجود دارند.کوپلینگهای شیار دار را میتوان به جای مهره ماسوره ها ،اتصالات جوشی،فلنجی،رزوه دار و لحیم کاری به کار گرفت.باید از سازگاری مواد آب بندی و مواد کوپلینگ با لوله و سیالی که در حال انتقال است مطمئن شوید.
اتصالات حلالی
اتصالات حلالی برای لوله ها و اتصالات ABS,CPVC و PVC مناسب هستند.لوله های پلاستیکی باید به طور مناسبی نگه داشته شوند زیرا در غیر این صورت احتمال شکم دادن(Sagging) وجود خواهد داشت.مشخصات فنی باید حداکثر فاصله بین پایه ها را نشان دهد.باید از توصیه های تولید کننده در مورد بریدن ، تمیز کردن و متصل کردن پیروی نمود.
جمع بندی
انتخاب روش مناسب اتصال لوله معمولا می تواند در کاهش هزینه ها تاثیر داشته باشد.بدون به کار گیری مشخصات فنی قدرتمند و کاملا تحلیل شده،ممکن است سامانه ای با کمترین هزینه های اولیه نصب کرد،ولی این احتمال وجود دارد که تعمیر و نگهداری و اتکا پذیری سامانه مورد توجه کامل قرار نگیرد.

 

 

 

 

سیستم آبرسانی : طرح و محاسبه لوله

طرح و محاسبه لوله کشی آبسرد و گرم :
دبی آبسرد مصرفی- یکی از مهمترین اقلام مورد نیاز برای تعیین قطر لوله های سیستم آبرسانی ,دبی احتمالی آب در لوله ها می باشد. دبی آب جریانی در لوله ها, اعم از رایزرها و شاخه های اصلی و غیره, بندرت با حاصل جمع دبی های آب وسایل بهداشتی مصرف کننده برابر خواهد بود. در واقع احتمال آن که وسایل مصرف کننده آب همگی در یک زمان مورد استفاده قرار گیرند آنقدر بعبد است که طراحی سیستم لوله کشی بر مینای حاصل جمع دبی های وسایل بهداشتی مصرف کننده عاقلانه بنظر نمی رسد. مقدار واقعی مصرف آب در ساختمان را نمی توان دقیقا و بر مبنای یک استاندارد مشخص تعیین نمود. در این راه به دو مسئله اساسی باید مورد توجه قرار گیرند:
1) دبی آب رضایت بخش برای یک وسیله بهداشتی معین
2) تعداد وسایل مصرف کننده ای که احتمالا بطور همزمان مورد استفاده قرار می گیرند.
حداقل آب مورد نیاز انسان که تا حدود زیادی بستگی به برنامه زندگی, احتیاجات حرفه ای, تعداد اعضای خانواده, احتایجات باغ یا باغچه و نظایر آن دارد, معمولا بین 30 تا 80 گالن در روز برای هر نفر است. تجربه نشان داده است که بزرگی یا کوچکی شهر و موقعیت جغرافیایی و سطح تمدن ساکنین آن نیز در میزان مصرف آب تاثیر دارند.
واحد مصرف (F.U):
بر آورد میزان مصرف آب وسایل بهداشتی مختلف اغلب بر حسب واحد مصرف صورت می گیرد. یک واحد مصرف عبارتست از 5/7 گالن بر دقیقه و این میزان مصرف یک شیره ساده مثل شیر دستشویی است. در جدول ذیل میزان مصرف آب وسایل بهداشتی مختلف را بر حسب واحد مصرف نشان می دهد.

میزان مصرف واقعی:
همانطور که ذکر شد, استفاده همزمان از تمام وسایل بهداشتی موجود در ساختمان آن قدر نا متحمل است که طراحی سیستم لوله کشی و تعیین قطر لوله ها بر مبنای حاصل جمع واحد های مصرف وسایل بهداشتی مستخرجه از جدول فوق بسیار نامعقول است. میزان مصرف در مدت کوتاهی از شبانه روز حداکثر بوده و در ساعات دیگر حداقل و یا حتی صفر است.
به منظور دست یافتن و به میزان واقعی مصرف آب در یک ساختمان که مبنای محاسبات سیستم لوله کشی قرار خواهد گرفت, باید واحدهای مصرف مستخرجه از جدول ذکر شده را در ضریبی بنام ضریب تقاضا ضرب نمود. میزان مصرف آب رابر حسب گالن بر دقیقه برای واحدهای مصرف مختلف با در نظر گرفتن ضریب تقاضا ارایه نمود.
حداقل تسهیلات بهداشتی:
پیش یبنی حداقل تسهیلات بهداشتی در ساختمان که مستقیما با آسایش و بهداشت ساکنین آن ارتباط خواهد داشت , از اهم مسایلی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
افت فشار در لوله ها:
افت فشار در لوله ها بخش مهمی از افت فشار در سیستم لوله کشی را تشکیل می دهد میزان آن بر حسب نوع لوله های مصرفی و چگونگی سطح اخلی آن ها متفاوت است.

مراحل طرح ومحاسبه سیستم لوله کشی آب سرد مصرفی:
1) ترسیم کروکی سیستم لوله کشی شامل کنتور, لوله اصلی, رایزرها و شاخه ها و نشان دادن لوازم بهداشتی مورد استفاده بر روی نقشه ساختمان
2) تعیین واحد های مصرف هر یک از وسایل بهداشتی متصل به سیستم لوله کشی
3) تعیین میزان واقعی تقاضای آب بر حسب گالن
4) مشخص نمودن مرتفع ترین, دورترین و پر فشارترین وسیله بهداشتی موجود در سیستم و تعیین طول مسیر لوله کشی از محل اتصال به لوله اصلی آب خیابان تا آن وسیله بهداشتی با احتساب طول معادل وصاله ها و شیرهای این مسیر. بابت افت فشار در کلیه اتصالات مسیر می توان 50 درصد به طول مسیر لوله کشی اضافه نمود
5) تعیین خداقل فشار آب در لوله اصلی خیابان و همچنین فشار لازم برای بالاترین وسیله بهداشتی
6) محاسبه نرخ تقریبی افت فشار در سیستم با استفاده از فرمول زیر:
P= [ Ps – 0.434h – Pf – Pm ] × 100/ L
P: متوسط نرخ افت فشار در سیستم لوله کشی
Ps: فشار در لوله اصلی خیابان
Pf: حداقل فشار مورد نیاز در بالاترین و دورترین وسیله بهداشتی
Pm: افت فشار در کنتور آب
h: ارتفاع بالاترین وسیله بهداشتی از لوله اصلی خیابان
L: طول کل مسیر لوله کشی مذکور
7) تعیین قطر لوله اصلی با معلوم بودن نرخ افت فاشر و میزان واقعی دبی کل ساختمان مذکور
8) تعیین قطر لوله های فرعی با معلوم بودن نرخ افت فشار و دبی واقعی آب در هر قسمت از سیستم

مفاهيم: معماري "هاي تك" چيست؟

ین معماری، برای به تصویر کشیدن هرچه بیشتر نقش و جایگاه تکنولوژی و صنعت ،از فن آوري و صنعت پيشرفته روز دنيا در طراحی ساختمان استفاده مي‌كرد.

اسم این سبک برای اولین بار در سال 1979 در کتابی به نام
" High-Tech: Industrial style and source book for home" مطرح شد.

در این کتاب  صدها تصویر از نحوه بكارگيري پیشرفت های صنعتی روز در کارهای طراحان و معماران، وجود دارد.

های تک" سبکی است اینده نگرانه که در دهه ی ۱۹۶۰ متولد شده است.به معنای تداوم ساختمان های اهن و شیشه سده ی نوزدهم اما با اتکا به فناوری های مدرن است. معماری "های تک"به دلیل استفاده از ساختمان های لوله و داربست نیز طبقات معلق و متناوب ان و نماهای خارجی کاملا مجزا یا شکسته شده اش چشم اندازی ارمانی از مدرنیته ارائه میدهد. منبع الهام "معماری مدرن" و "های تک " تکنولوژی ست.هردو اصول فکری نزدیک بهم و لغات کلیدی مشترکی دارند.عملکرد و کارائی/صنعت و ماشین/پیش ساختگی/استاندارد نمودن/ توجه به اینده/علم/ریاضی و هندسه/تناسب و همگونی/منطق و خرد/هنر انتزاعی و سبک بین المللی از لغات کلیدی مشترک در این دو سبک معماری می باشند.به طور خلاصه "های تک" نوعی معماری مشخصه جامعه ی ارتباطی است.از معماران معروف این رویکرد می توان از پیتر کوک/نورمن فاستر/مایکل هاپکینز/ نیکلاس گریمشاو و سانتیاگو کالا تراوا نام برد.

بعداز ۳۰سال از مطرح شدن "های تک" در سطح بین الملل به تازگی فقط باب صحبتش در ایران باز شده است.ایران در دوره ای ارتباطش را با دنیا قطع کرد.این قطع ارتباط با دنیا و گوشه نشینی برای ما بسیار گران تمام شد و باعث شد که شکاف ما با دنیا بشدت بیشتر از پبش شود و البته که این شکاف در معماری هم رخ نموده است . در معماری معاصر نیز عوارض بغرنج ان را می توان مشاهده کرد.مهدی علیزاده و رضا علی ابادی در این زمینه تجربیات در خور توجهی داشته اند.یکی از ستارگان "های تک ایرانی"مهندس فرهاد احمدی ست. ایشان در ابتدای کارشان گرایش به معماری سنتی داشته اند. "فرهنگ سرای دزفول" گواه این مدعا ست. ایشان با تغییراتی رو به شیوه ی مدرن اوردند و روح معماری ایرانی را به ساختمان هایشان دادند. ساختمان تجاری اداری فرشته که در زیر ملاحظه می کنید از اثار ایشان می باشد. لازم به ذکر است که مخروطی که در تصویر مشاهده می کنید پیمانکار به دلیل دشواری کار موفق به اجرای ان نشد بنابراین این مخروط زیبا به صورت دایره اجرا شد.

تاریخچه:
های تک (High tech) حدود صد سال پس از خلق اولین مظهر آن در پاریس در سال 1870 میلادی به عنوان بلندترین برج سازه فلزی (برج ایفل) که به یاد انقلاب کبیر فرانسه ساخته شد، پس از گذراندن دوره های مختلفی چون مدرنیزم و پست مدرنبزم به عنوان سبک و شیوه ای خاص در طراحی پا به عرصه گذاشت. اصطلاح خاص سبک به استفاده پر معنی از تکنولوژی مدرن، اجزای صنعتی، تجهیزات یا مواد در طراحی معماری، معماری داخلی و طراحی صنعتی کاربرد داشت. واژه های تک اولین بار توسط جان کرون Joan Kron و سوزان اسلسین Susan Slesin در یک مقاله ی مجله ای در سال 1977 میلادی به کار رفت، یک سال بعد یعنی در 1987 میلادی این دو در کتاب خود با نام "هایتک سبک صنعتی و کتابی مرجع برای خانه" (High Tech: The industrial style and source-book for the home) نمونه ها یی از آثار این سبک را نام برده و به معرفی بیشتر آن پرداختند و برای بالا بردن ارزش بحثشان چنین شعاری را مطرح کردند که زیبایی صنعتی در طرح یکی از تمایلات طرح امروز است.
نخستین قدم ها ی های تک توسط شماری از طراحان از جمله ریچارد راجرز Richard Rogers، نورمن فاستر Norman Foste، نیکلاس گریمشاو Nicholas Grimshaw و... در اوایل دهه ی 70 بر داشته شد. برای مثال مرکز پامپیدو Pompidou Center در پاریس که توسط رنزو پیانو Renzo Piano و ریچارد راجرز در سال 1977 ویا بانک هنگ کنگ وشانگهای که به سال 1981 توسط نورمن فاستر و همچنین ساختمان لویدز Lloyds لندن (تصویر سمت راست) که در سال 1986 توسط ریچارد راجرز طراحی و ساخته شدند.

بررسی کلی سبک:
اصطلاح های تک آمیزه ای از دو واژه ی های استایل High Style و تکنولوژی Technology است و در لغت به معنی تکنولوژی برتر است اما علیرغم عنوان و معنای ظاهری اسمش هرگز در خدمت تکنولوژی قرار نگرفته است و هرگز از تکنولوژی هیولایی برای سرکوب کردن احساسات انسان ها و تهدید روابط انسانی و مردمی نساخته است. بلکه های تک ساده ترین و عام پسندانه ترین نگاه را به تکنولوژی دارد، به همین دلیل طراحی داخلی و طراحی محصولات خانگی عرصه ی خوبی برای خود نمایی های تک می باشد. در این سبک عقیده بر پنهان نمودن ساختار نیست بلکه استفاده ی پر معنی از عناصر ضروری ساختمانی بر اساس گفته ی سولیوان L.H.Sullivan مبنی بر تبعیت فرم از عملکرد می باشد، اگرچه درابتدا دیده می شد که طراحان فعالانه سنت ها را در حمایت از این مشی جدید و بی نظیر نقض می کردند اما ساخت مرکز پامپیدو در اوایل دوره ی های تک نقطه ی تحولی برای حداکثر نیازمندی بین فرم و عملکرد بود و گفته می شود های تک به خاطر وجود این امر ادامه یافت اما نه لزوما به این دلیل.

طراحی محصول در این سبک بسیار روشن وشفاف است و تا حدی به مینیمالیزم نزدیک بوده و با وجود اینکه از دقتی بالا برخوردار می باشد جزییا ت غیر ضروری را به کار نمی گیرد.

زمانی جذابیت تکنولوژی شکست خورده ی برتری افزایشی برای زیبایی شناسی بود حالا اصطلاح های تک به عنوان سبکی جهانی به رسمییت شناخته شده است های تک تأکید می کند که تکنولوژی ساختمان ها را توسط موقعیت های بیرونی نشان دهد، از جمله لوله های ساختمانی و آسانسورها و... را جسورانه نمایش می دهد و در کل های تک سعی در نشان دادن آشکار و بارز مواد و گریز از نمایش زیبایی پوششی دارد و به جای آن عریانی مواد را به نحوی موثر و آشکار برای بینده مطرح می نماید. موتیف های های تک شامل استراکچرهای فلزی در معرض دید و کانال های تهویه می باشند. در این سبک هیچ اتصالی پنهان نمی شود و هیچ سازه ای تحت پوشش قرار نمی گیرد. اصولا سبک های تک به ساختار و سازه ارزش زیبایی شناسانه می دهد.

اصل مهم در طراحی های تک این است که همواره باید برای هر تصمیم گیری در طراحی مبنای عملکردی وجود داشته باشد. سازه باید واقعی باشد و توجیهی عملکردی داشته باشد. های تک تمایل به مبالغه آمیز کردن عملکرد تکنیکی اجزای ساختمان دارد. المان های بناهای های تک سازه ی فلزی عضلانی، پوسته ی صیقلی نفوذ ناپذیر و سر سخت، کانال های هوا و دود کش هایی که عملا در معرض دید قرار می گیرند، بیان گر فرم تکنیکی خود هستند.

پل فلزی - ارتباط عملکرد و فرم در های تک

طراحی های تک مواد و قطعات پیش ساخته ی صنعتی را با ارتباطی جدید در هم می آمیزد تا محصولات و اجزای مبلمان را خلق نماید. در این فرآیند از جزییات تکنیکی در صنایع نظامی وعلوم محض و لوازم الکترونیکی مربوط به بازی ها و سرگرمی ها نیز الهام گرفته می شود. مانند اتفاقی که در مبلمان اداری نورمن فاستر با نام نوموس Nomos یا در محفظه های کابینتی که ماتیو تان Matteo thun طراحی کرده، دیده می شود.
در واقع هایتک فرآیند انتقال و تغییر محصول از صنعتی و عمومی به شخصی و خصوصی شدن را تعیین می کند. اگرچه در طراحی داخلی گفته می شود طراحان مواد و اثاثیه ی زیبا را رد کرده و از تجهیزات و محصولات صنعتی استفاده کردند. برای مثال در طراحی کمد اتاق خواب از قفسه ی ابزار گاراژ الهام گرفتند اما همین انتقال یک عنصر از یک محیط عمومی به یک محیط خصوصی تغییراتی را در روابط آن عنصر ایجاد می کند و برای طراح امکانات جدیدی مهیا و مرجع زیبایی شناسی نیز خلق می کند.

برخلاف تصور عمومی معماران "های تک"به تاریخ علاقه مند هستند و خود را جدای از ان نمی دانند ولی برداشت و نگرش انها نسبت به تاریخ به کلی متفاوت از دیدگاه معماران پست مدرن از تاریخ است.انها سعی در استفاده از حداکثر عوامل طبیعی همچون افتاب/باد/اب های زیر زمینی و گیاهان برای تنظیم شرایط محیطی ساختمان دارند.تکنولوژی در مقابل طبیعت قرار ندارد بلکه به موازات ان برای بهره برداری هرچه بیشتر از امکانات محیطی و تامین اسایش انسان جای دارد.در ایران می توان ساختمان های "های تک" را به دو دسته تقسیم کرد: یک عده شکل ظاهری "های تک" را دنبال کرده اند ولی عده ای دیگر در ان تکنولوژی هم وارد شده است.

اما باید این را مد نظر داشته باشیم که همه ی اینها با تکنولوژی محدود داخلی ساخته شده اند و هیچ کدام "های تک" واقعی نیستند. ما هنوز ازاتصالات خشک استفاده نمی کنیم .اتصالات با ورق و لوله ایست که ما انها را برش و شکل می دهیم ! ما هیچ گاه یک قطعه را ریخته گری نمی کنیم

در دهه 1970 پیشرفت های تکنولوژیکی و علمی تاثیر بسیار زیادی بر جوامع زمان خود داشت. این پیشرفت ها با سفر به ماه و قدم گذاشتن نیل آرمسترانگ بر آن در سال 1969 به اوج خود رسید. این تحولات علمي به نوبه خود موجب تغییر دید مردم و بطور خاص تغییر نوع نگرش معماران در استفاده هرچه بیشتر از تکنولوژی های روز شد.

از دید معماران های تک، ساختمانهای امروزی باید نمایش دهنده عصاره فکری و تکنیکی عصر حاضر یعنی تکنولوژی باشد. بنابراین، یکی از اهداف روشن و بارز این معماری، زياده روي در اجزاي صنعتی ساختمان با در معرض دید قرار دادن آنها بود، زیرا از نظر آنها جنبه های تکنیکال، خلق کننده زیبایی ساختمان هستند.

یکی از بارزترین نمونه های این زياده‌روي، مرکز فرهنگی ژرژ پمپیدو در  پاریس است.

مرکز فرهنگی ژرژ پمپیدو - Pompidou Cultural Centre

در این نمونه، داکت های تهویه و لوله های تاسیساتی بطور بسیار برجسته ای در بیرون ساختمان خودنمایی می کنند که به نوبه خود کاری افراطی محسوب می شود، زیرا تا آن زمان داکت های تهویه و تاسیسات جزو اجزایی بودند که در داخل ساختمان پنهان و  مخفی می شدند. این ساختمان توسط دو معمار پیشرو و معروف های تک به نام های ریچارد راجرز و رنزو پیانو طراحی و ساخته شده است.

البته شاید بتوان معماری های تک را یکی از شاخه‌هاي معماری مدرن دانست، زیرا این معماری که بر اساس ایده های اولیه معماری مدرن بنا شده، هدفش تمرکز بر استفاده از یافته های تکنولوژیکی جدید در طرح و اجرای ساختمان است.

 به عبارت دیگر، می توان گفت که معماری هاي مدرن و های تک از نظر اصول و مبانی به یکدیگر نزدیک و از نظر ظاهری متفاوت هستند.  

ویژگیها و خصوصیات معماری های تک را می توان در چند مورد خلاصه كرد:

- تاکید بر اجزای صنعتی و پیش ساخته به صورت منظم و تنظیم شده

- ايجاد فضاهایی یکپارچه از طریق استفاده از Space frame ها و عناصر صنعتی پیشرفته

- استفاده از دیوارهای شیشه ای پایا و ایستا به صورت سطوح یک پارچه در جداره های بیرونی بنا، با بکار گیری اجزا و ساختارهای مرکب فولادی سبک

- طراحی بام ساختمان

نمونه معماری های تک؛ مقر اصلی بانک HSBC هنگ‌کنگ

(HSBC Bank Headquarter, Hong Kong)

این بنای 47 طبقه توسط معمار مشهور های تک، نورمن فاستر طراحی شده است. در این ساختمان، سیستم منحصر به فرد و جدیدی برای شکل دهی به فضاها بكار رفته است که مي‌توان آن را از اين زاويه‌ها مورد بررسي قرار داد:

- معمار اين ساختمان برخلاف ساختارهای مرسوم برای ساختمان های بلند که همواره از هسته های مرکزی برای شکل دهی به کل فضاها استفاده می شد،توانسته است با بكارگيري دکلهای مرکبی ساختارهای باربر داخلی را حذف و فضاهایی یکپارچه با پلانهایی باز بوجود آورد.

- کف طبقات از بتن درجا و سبک ساخته شده و به سبک پل های معلق و از طریق ساختارهای فولادی ثانویه به دکل های اصلی اتصال پیدا کرده و بار خود را به آنها منتقل می کنند. همه شبکه های ارتباطی، ترمینال های کامپیوتری و تهویه مطبوع برای دسترسی آسان در زیر این طبقات قرار گرفته اند.

- در این ساختمان برای روشن کردن فضای مرکزی از آینه های خورشیدی که حرکت‌های خورشید را در طول سال دنبال می کنند، استفاده شده است.

- از معدود ساختمان هایی است که برای حمل و جابجایی افراد به طبقات مختلف از آسانسورها به عنوان سرویس اساسی استفاده نکرده است، بلکه آسانسورها در طبقات محدودي توقف می کنند و ارتباط طبقات از طریق پله های برقی امكان‌پذير است.

- نمای بیرونی به عنوان یک جداره ثانویه باعث می شود تا سایه هایی در  طول روز بر روی بنای اصلی ساختمان بوجود آيد که به نوبه خود موجب خنک‌تر ماندن بنا و در نتیجه مصرف کمتر انرژی مي‌شود.

 های تک های ایرانی

 در ایران پیش از انقلاب کامران دیبا . نادر اردلان .مهوش عالمی . حسین امانت . سردار افخمی  و گروهی دیگر از معماران معماری تاریخ گرا و بومی را تجربه کردند که آثار به جامانده از این تجربیات اغلب بار ارزش اند . در ایران بعد از انقلاب از اواسط دهه هفتاد به تدریج و به ویزه پس از تغییر دولت .گروه طرفداران ((هویت بومی )) تا حدی پس نشستند و عده ای از معماران از جمله فرهاد احمدی. فیروز فیروز. فریار جواهریان. بیزن شافعی .تجربیات در خور توجهی در زمینه ترکیب معماری مدرن و بومی انجام دادند .  که به دور از انصاف است که به راحتی از کنار این تجریات با ارزش دانشجویان و معمارن جوان بگذرند و آینده معما ری با ریشه و اصیل خود را در جایی و چیزی غیر از این تجربیات بجویند بی شک اینده معماری ما در جایی جز نگاه به گذشته و درک آن تجربیات نیست.

معماری هایتک به عنوان فصلی که نگارنده آن را جریانی بسیار استخوان دار و محکم و باشکوه میداند را تا حدی در بخش معماری هایتک تاریخ تولدش را بررسی کردیم و البته که این روند ادامه خواهد یافت. بعد از 30 سال از مطرح شدنش در سطح بین المللی به تازگی فقط باب صحبتش در ایران باز  شده.ایران در دوره ای  ارتباطش را با دنیا قطع کرد این قطع ارتباط با دنیا و گوشه نشینی  برای ما  بسیار گران تمام شد و باعث شد که شکاف ما با دنیای متمول  به شدت شتابان بیشتر از پیش شود  و البته که این شکاف در معماری هم  رخ نموده و در معماری معاصر عوارض بغرنج ان را می توان مشاهده کرد. اینکه مفاهیم هایتک خیلی کند به ایران آمد شکی نیست ولی با تمام این موضوعات و در کشوری مثل ایران کار در زمینه معماری های تک بسیار مشکل است ولی بعضی از معماران ارزشمند ایرانی در این زمینه وارد شده اند و البته که دستاوردهای آنها اغلب  با توجه به کمبودهای شدید در ایران  پر رنگ و غیر قابلی چشم پوشی است یکی از این ستارگان های تک ایرانی مهندس فرهاد احمدی است  با تمام احترامی که نگارنده به  تمامی اساتید معماری ایران میگذارد و مراتب خاکساری خویش را پیشاپیش بیان می کند در معماری معاصر بعد از انقلاب فرهاد احمدی را نقطه شکست این معماری میداند  و ایشان را چند گام پیش تر از سایرین می بیند

مهندس فرهاد احمدی در ابتدای کارشان گرایش به معماری سنتی داشتند ( به عنوان نمونه فرهنگ سرای دزفول) و  با تغییر رویه ای مدرن شدند و  روح معماری ایرانی را به ساختمانهایشان دادند و از حق نگذریم که ساختمانهای ایشان علاوه بر دار بودن از شخصیت از روح ایرانی هم بر خوردار هستند و معماری ایشان را به جرات  می توان معماری  با ریشه ای معرفی کرد  .  که عزم آن داریم تجربیات ایشان را باهم در اینجا تورق کنیم .

 ساختمان تجاری اداری فرشته

طراح : مهندس فرهاد احمدی

مکان : تهران سال 1376

مساحت :1800متر مربع

این بنا برای کارکردهای تجاری اداری و مسکونی در دو بلوک و با فاصله از اضلاع کج و معوج زمین شکل گرفت تا ساختمان شهری و بستر سبز طرح  با حفظ درختان موجود ممکن شود بلوک اول با ارتفاع چهار طبقه  با نمای کاملا شیشه ای در اطراف  با فاصله و درون سازه فلزی مهار بندی شدهقرار گرفت تا حس سبکی و تعلیق آن افزایش یابد  پلان ها در دو بلوک بیضی و مربع  آزاد وبدون تقسیم بندی در نظر گرفته شده اند .

طبقه همکف این بخش که هم سطح خیابان در نظر گرفته شده با در وازه هایی از سنگ گرانیت سیاه و با یک سایبان مواج از فلز سوراخ دار از طبقات دیگر جدا شده تا کار کرد متفاوت آن را بیان کند این سایبان در اطراف بلوک شیشه ای از بالا با میله هایی آویزان شده است که در عین حال نگهدارنده ریل نردبان شستشوی شیشه ها هم هست .

بلوک با ارتفاع بیشتر با نمای سیمانی به شکل حجمی با پلان بیضی است که قطر آن موازی ظلع شمالی مورب است که با توالی یکنواخت در عرض و ارتفاع سوراخ شده تا پنجره ها کوچک امامتعدد در آن تعبیه شود اندک بودن شفافیت این بخش به دلیل محدود کردن اشراف صورت گرفته است  دو حجم به واسطه یک هسته فلزی که در آن پله گرد فلزی آسانسور پانوراماتیک شیشه ای  پل ارتباصی واحد ها کانال های عموای تاسیسات هوا ساز واحدها و بالا برها آبدار خانه ها و سرویس ها در وسط و همچنین شبکه سازه فلزی مهار بندی شده در بیرون قرار دارند به هم متصل شده اند .

استراگچر ساختمان همان سازه نمایان بیرونی است و دو پوسته است سم دسوار پرده ای است که برای اولین بار در ایران اجرا شده است سیستم های خاصی برای اجرای آن پیش بینی شده و شیشه ها با ارتفاع یک طبقه ساخته شده اند و پوستهدورنی هم یک پوسته چوبی دارد که بسته می شود قسمت بتونی که به دلیل مجاورت با همسایه و ارتباط شهری و درختان دور کدر شده است زون مرکزی فلزی  آسانسور شیشه ای و سرویسها و تاسیسات از قسمت مرکزی عبور میکنند و بیانی مطابق رویکردهای های تک دارد .

  توضیح : مخروطی که در عکس ها مشاهده می کنید به علت اینکه پیمانکار نتوانست به دلیل دشواری اجرا کند به دایره  تبدیل شده است.

 گشتالت محصول:
اگرچه بعضی از ساختمان ها به طور عادی هایتک توصیف می شوند اما ممکن است که با سبک بین المللی آن در استفاده از موادها و پرداخت نهایی فرق داشته باشد اما در کل فرم های به کار رفته در این سبک فرم های ساده ی راست گوشه و هندسی منظم است و در مورد سطوح منحنی هم از فرم های دایره و استوانه استفاده شده است.
انتخاب جنس در هایتک خصوصیات کاربردی بهتری ایجاد می کند، جنس های به کار رفته در این سبک عبارتند از: فولاد های ارتجاعی و آلومینیوم، ورقه های پانچ شده، پلاستیک هایی نظیر پلی اورتان و پروفیل های توخالی. شیشه نیز بعد ها در محصولات هایتک به کار رفت.
مهم ترین ویژگی هایتک از نظر رنگ استفاده از رنگ های طبیعی است. پیچیدگی در این آثار بسیار کم است به گونه ای که درک آثار از طرف استفاده گر به سادگی صورت می پذیرد. تقارن محوری در اغلب آثار دیده می شود. این تقارن استحکام استاتیکی را تشدید می کند.

معرفی محصولات معروف سبک های تک:

آی مک Imac: آی مک توسط جاناتان آیو Jonathan Ive طراحی شد و اولین بار در سال 1998 با رنگ های آب نباتی و پوشش نیمه شفاف عرضه شد که توجه جهانیان را به خود جلب کرد و در همان سال میزان فروش آن به بیش از دو میلیون رسید وچند سال بعد از آن یعنی در سال 2002 مدل های جدید آن طراحی و ساخته شد.

جارو برقی دایسون Dyson: جارو برقی دایسون توسط جیمز دایسون James dyson طراحی و در شرکت دایسون انگلستان به سال 2001ساخته شد. این جارو برقی بسیار قدرتمند تر از مدل های دیگر جارو برقی های ایستاده است و به واسطه ی سیستم مکش منحصر به فردش برای برداشتن و تمیز کردن آشغال های ریز و حتی لکه ها مناسب می باشد.

صندلی آیرون Aeron chair: صندلی آیرون که در سال 1994 به وسیله ی دون چادویک Don chadwick و بیل استامپ Bill stumpf برای شرکت مبلمان میلر طراحی شد، نشان دهنده ی تمرکز طراحی بر ارزش های معاصر است. این صندلی برای کارهای مختلف مناسب است و با حرکت استفاده گر تنظیم می شود. در این صندلی از پوسته ای استفاده شده که فرم بدن استفاده گر را به خود گرفته و پس از برخاستن فرد به حالت اولیه باز می گردد. به علاوه، اسکلت صندلی از آلومینیوم ساخته شده که قسمتی از آن از بازیافت قوطی های نوشابه به دست می آید و بدینگونه از انرژی مصرفی برای تولید کاسته می شود.

میز پذیرش خمیده Curved Reception Desk
این میز درسال 1998 توسط اوربینولومزی D’Urbino Lomazzi طراحی شد. صفحه ی رویی میز از شیشه ی شفاف و پیکره ی اصلی آن از جنس فولاد زنگ نزن با پرداخت آلومینیومی خاکستری رنگ تشکیل شده است و بدنه ی آلومینیومی آن متشکل از سوراخ های دایره ای یا مربعی می باشد. این محصول هم به طور مستقل و هم به صورت ترکیب شده به تعداد زیادی برای رسیدن به یک فرم واحد می تواند مورد استفاده قرار گیرد.

تحلیل:
جدل های احاطه کننده ی هایتک سه علت اصلی داشت: اولی حسادت به دلیل موفقیت های بزرگ راجرز و فاستر برای طراحی ساختمان های مالی قابل توجه بود. موقعیتی که فاستر برای طراحی بانک هونگ کنگ و شانگهای و راجرز برای طراحی ساختمان لویدز از ادارات مرکزی لندن کسب کردند.
دلیل دوم این جدل موفقیت آشکاری بود که هایتک به واسطه ی آن بر حرکت هایی نظیر پست مدرنیزم غالب آ مد سبکی که انتظار می رفت جانشین مسلط بر مدرنیزم خسته باشد و دلیل سوم این مجادله و چیزی که حتی طرفداران مدرنیزم را نیز خشمگین کرد مطرح کردن ادعای آشکار بر وراثت درست سنت مدرنیزم قبلی بود.
هایتک با مخاطب رو راست است و هدفی تکنولوژی گرایانه را دنبال می کند و نوعی صداقت در بیان فنی و زیبایی شناسانه ی این شیوه مشاهده می شود. مواد و مصالح نیز همان گونه که از دل طبیعت متولد می شوند در محصول مورد استفاده قرار می گیرند.
هایتک امروزه نیز وجود دارد اگر چه اغلب با بیشتر عناصر طراحی کلاسیک ترکیب شده است.

جمع بندی:
ریشه های تک: ایالات متحده، انگلستان
خصوصیات کلیدی: ساده، فرم های کمینه گرا، مواد صنعتی، طراحی با ویژگی تکنولوژی بالا
واقعیت های کلیدی: بخشی از زبان طراحی پست مدرنیزم، مواد صنعتی استفاده شده در محصولات غیرصنعتی، پیرو تبعیت فرم از عملکرد
طراحان سرشناس های تک: آندریاس وبر، ماریو بوتا، نورمن فاستر، ریچارد راجرز، رنزو پیانو، بروس بوردیک، جین مارک داکاستا، هانس دینی بیر، رودنی کینزمان

 

بتن شفاف چیست

بتن یک ماده ساختمانی ساخته شده از ترکیب آب ، سیمان ، سنگ دانه و ماسه شن می باشد و معمولاً به عنوان سنگ مصنوعی تعریف می شود . بتن با پیروزی های بزرگ مهندسی ، ساخت پل ها ، کارخانه ها بزرگ و . . . پیوند خورده است .  فیبرهای شیشه ای تاثیر منفی بر روی مقاومت فشاری بالای بتن ندارد

سنگها نیمه شفاف

سنگهای نیمه شفاف فقط یک توده مصالح ساختمانی شفاف نیست ولی گذشته از این وسیله بیان در دست هنرمدان و معماران است .

لاتیراکان ارائه دهنده مفهوم بتن انتقال دهنده نور به عنوان یک ماده ساختمانی برای ساختمانهای جدید به طور وسیع و قابل اجرا می باشد این می تواند برای دیوارهای داخلی و خارجی روشن ساختن سنگ فرشها و حتی در هنر یا طرای اشیاء استفاده می شود .

فیبرهای نوری بتن انتقال دهنده نور ترکیبی از رشته های شیشه ای نوری و بتن صاف شده می باشد که می تواند برای بلوکها یا صفحات پیش ساخته استفاده بشود .

هنزاران رشته شیشه ای به شکل ماتریس و بطور موازی در هر جایی میان دو سطح اصلی همه بلوک ها پخش می شود نسبت رشته های کم می باشد و در حدود چهار حجم کلی می باشد به این دلیل که این به عنوان اجزای سازه ای در بتن استفاده می شود سطح بلوکهای باقی ماندن مثل بتن همگن به نظر می رسد .

رشته های شیشه ای نور ره به دو سمت از بتن هدایت می کند دلیل که موقعیت موازی آنها در سمت روشن دیوار به همین شکل ( بدون تغییر ) در سمت تاریکتر ظاهر می شود سایه ها در سمت مخالف دیوار نمایش داده می شود و رنگ نور مشابه باقی می ماند .

تاثیرات سا زه ای

در تئوری یک دیوار سازه ای ساخته شده از لاتیراکن می تواند ضخامت دو متر داشته باشد نورها با حداقل اختلاف نوری تا 20 متر کار می کنند سازه های تحت فشار نیز می تواند از بلوکها ساخته شوند رشته های شیشه ای تاثیر منفی قابل توجهی روی مقاومت فشار بتن ندارد بلوکها می توانند در سایزهای مختلف ساخته شوند و البته شامل عایق حرارتی جا سازی شده می باشند .

ساختار + مقاومت

بهتر است دو ترکیب رزین ابوکسی استفاده شود وقتی بلوکهای لاتیراکن به هم چسبیده می شوند قسمت دیگر قطعه می تواند با مصالح ملات رقیق سیمانی مستقر در سمت رنگی مانند بلوکها پر شود .

ترکیبات :

بتن : 98 فیبر نوری : 4 چگالی :2400 -2100 مقاومت فشاری :50 مقاومت خمشی : 7 حداکثر سایز : 300*600 سایز استاندارد 300*600

ضخامت 25-500

ابداع لاتیراکن

لاتیراکن توسط LOSON CZI-ARON اختراع شد . او در مورد بتن های قابل انتشار نور می گوید :

هزاران رشته شیشه ی نوری ماتریسی شکل و پخش شده به طور موازی در هر جایی بین دو صفحه اصلی هخر بلوک سایه ها در سمت روشن تر با طرح کلی تیره و سخت در سمت تیره تر ظاهر می شوند . هر رنگ به شکل اصلی باقی می ماند . این تاثیرات ویژه این حس کلی را القا می کند که ضخامت و عرض دیوارهای بتنی از بین رفته است .

محاسن لاتیراکن : می توان دیوار با هر ضخامتی توسط لاتیراکن ها را ساخت – می توان نور را تا 20 متر در سراسر بتن بدون اطلاف روشنایی انتقال دهد – اگر از این ماده بیشتر و بیشتر در ساختمان سازی استفاده شود نور طبیعی بیشتری می تواند برای نور دفاتر و انبارها استفاده شود این می تواند منجر به کاهش زیاد در مقدار الکتریسیته استفاده شده برای نور ساختمانها شود . وقتی در روز از نور طبیعی استفاده شود همچنین وقتی مردم از پرتوهای خورشید استفاده کنند معمولاً خوشحال تر و سودمند تر خواهند بود بنابراین اینها دلایل گسترش عرضه و استفاده از بتن های نیمه شفاف می شود .

ساخت بتن شفاف :

بتن انتقال دهنده نور با نام تجاری LITRACON محصول نسبتاً جدیدی است که در سال 2004 توسط یک معمار 27 ساله مجارستانی به نام آرن لوسو مزی ابداء گردید این محصول با ترکیب 96 بتن معمولی و 4 فیبرهای نوری محصولی منحصر به فرد را برای هزاره جدید به ارمغان آورده است .

هم اکنون بتن لیتراکن با دانسیته  2100-2400 کیلوگرم بر متر مکعب مقاومت فشاری 50 نیوتون بر میلیمتر مربع و مقاومت کششی هفت نیوتون بر میلیمتر مربع در سه رنگ خاکستری ، سیاه و یا سفید با ابعاد  استاندارد 600*300 میلیمتر و با ضخامت 25 الی 500 میلی متر تولید می گردد از نظر تئوری فیبرهای بکار رفته در لیتراکن قادر به انتقال نور در بتنی به ضخامت 20 متر می باشد همچنین استفاده از فیبر نوری در اجرای باربر سازه ای بدون تاثیر منفی در مقاومت بالای فشاری و کششی آن می تواند اثری خوب با ایجاد فضاهای روشن و جذاب داشته باشد .

بتن عبور دهند ه نور ( لایتراکان )

لایتراکان

بتن عبور دهنده نور امروزه به عنوان یک متریال ساختمانی جدید با قابلیت استفاده بالا مطرح است این متریال ترکیبی از فیبرهای نوری و زرات بتن است و می تواند به عنوان بلوکها و یا پنل های پیش ساخته ساختمانی مورد استفاده قرار می گیرد فیبرها به خاطر اندازه کوچکشان با بتن مخلوط شده و ترکیبی از یک متریال دانه بندی شده را تشکیل می دهند با این ترتیب نتیجه کار صرفاً ترکیب دو متریال شیشه و بتن نیست بلکه یک متریال جدید سوم که از لحاظ ساختار درونی و همچنین سطوح بیرونی کاملاً همگن است به دست می آید فیبرهای شیشه ای باعث نفوظ نور به داخل بلوکها می شوند  جالب ترین حالت این پدیده نمایش سایه ها در وجه مقابل ضلع نور خورده است . همچنین رنگ نوری که از پشت این بتن دیده می شود ثابت است و به عنوان مثال اگر نور سبز به پشت بلوک بتابد در جلوی آنها سبز دیده می شود هزاران فیبر شیشه ای نوری به صورت موازی کنار هم بین دو وجه اصلی بلوک بتنی قرار می گیرد . نسبت فیبرهای بسیار کم و حدود چهار درصد کل میزان بلوکها است . علاوه بر این فیبرها به خاطر اندازه کوچکشان با بتن مخلوط شده و تبدیل به یک جزء سازه ای می شود بنابراین سطح بیرونی بتن همگن و یک نواخت باقی می ماند . در تئوری ، ساختار یک دیوار ساخته شده با بتن عبور دهنده نور می تواند تا چند متر ضخامت داشته باشد زیرا فیبرها تا 20 متر بدون از دست دادن نور عمل می کنند و در دیواری  با این ضخامت باز هم عبور نور وجود دارد .

ساختارهای بارور هم می توانند از این بلوکها ساخته شوند زیرا فیبرهای شیشه ای هیچ تاثیر منفی روی مقاومت بتن ندارد . بلوکها می توانند در اندازه های متنوع و با عایق حرارتی خاص نصب شده روی آنها تولید می شوند این متریال در سال 2001 توسط یک معمار مجار به نام (( ارون لاسونسزی )) اختراع شد و به ثبت رسید این معمار زمانی که در سن 27 سالگی در کالج سلطنتی هنرهای زیبای استکهلم مشغول به تحصیل بود  این ایده را بیان کرد و در سال 2004 شرکت خود را به نام لایتراکان تاسیس کرد و با توجه به نیاز و تمایل جامع امروز به استفاده از مصالح ساختمانی جدید از سال 2006با شرکتهای بزرگ صنعتی به توافق رسید و تولید انبوه آن به زودی آغاز خواهد شد .

موارد کاربرد

دیوار : به عنوان متداول ترین حالت ممکن اسن بلوک می تواند در ساختن دیوارها مورد استفاده قرار گیرد به این ترتیب هر دو سمت و همچنین ضخامت این متریال جدید قابل مشاهده خواهد بود بنابراین سنگینی و استحکام بتن به عنوان ماده اصلی (( لایتراکان )) محسوس تر می شود و در این حال کنتراست بین نور و ماده شدیدتر می شود . این متریال می تواند دارای دیوارهای داخلی و خارجی مورد استفاده قرار گیرد و استحکام سطح در این مورد بسیار مهم است .

اگر نور خورشید به ساختار این دیوار می تابد قرار گیری غربی یا شرقی توصیه می شود تا اشعه آفتاب در حال طلوع و در حال غروب با زاویه های کم به فیبرهای نوری برسد و شدت عبور نور بیشتر شود .

به خاطر استهکام زیاد این ماده می توان از ان برای ساختن دیوارهای بارور استفاده کرد .

در صورت نیاز مسلح کردن این متریال نیز ممکن است همچنین انواع دارای عایق حرارتی آن نیز در دست تولید است .

پوشش کف : یکی از جذاب ترین کاربردها استفاده از لایتراکان در پوشش کف ها و درخشش ان از پایین است در طول روز این یک کف پوش از جنس بتن معمولی به نظر می رسد و در هنگام غروب آفتاب بلوکهای کف در رنگهای منعکس شده از نور غروب شروع به درخشش می کنند .

طراحی داخلی : همچنین از این نوع بتن عبور دهنده نور می توان برای روکش دیوارها در طراحی داخلی استفاده کرد به صورتی که از پشت نور پردازی شده باشند و می توان از نورهای رنگی متنوع برای ایجاد حس فضایی مورد نظر استفاده کرد .

کاربرد در هنر : بتن ترانسپارانت برای مدتها به عنوان یک آرزو برای معماران و طراحان مطرح بوده و با تولید لایتراکان این آرزو به تحقق پیوست . کنتراست موجود در پشت متریال تجربه شگفت آوری را برای مدت طولانی در ذهن بیننده ایجاد می کند . در واقع با نوعی برخورد سورئالیستی محتوای درون در ارتباط با محیط پیرامون قرار می گیرد به این ترتیب بسیاری از هنرمندان تمایل به استفاده از این متریال در کارهای خود دارند . به طور کلی با پیشرفتهای تکنولوژیکی و ارائه خلاقیت طراحان و مجسمه سازان با ابزارهای مختلف پتانسیل و قابلیت بتن توسط هنرمندان گوناگون در تمام جهان مورد استفاده قرار می گیرد .

بلوکها : مسلح کردن بلوکهای بتنی عبور دهنده نور در صورت نیاز به مسلح کردن این بتن شیارهای داخل بتن شیارهایی در داخل ان تعبیه می شوند . در حین ساختن دیوارها میل گردها به صورت عمودی و یا افقی در این شیارها قرار می گیرند و فیبرهای اپتیکی به خاطر خاصیت انعطاف پذیری خود در اطراف میلگردها جمع می شوند و به این ترتیب میلگردها دیده نمی شوند از این روش به صورت موفقیت آمیزی در چند پروژه و طراحی نمایشگاه استفاده شده است .

رنگها و بافت ها : با توئجه به رنگ خاکستری متداولترین بتن معمولی لایتراکان دارای رنگهای متنوعی است و بافت سطوح بیرونی آن نیز می تواند متنوع باشد به گونه ای که بلوکهای متنوع در کنار هم قرار می گیرند و یک ساختار واحد را به وجود می آروند .

توزیع فیبرها : اندازه و ترکیب فیبرها در هر ترکیبی می تواند متفاوت باشد و این ترتیب قرار گیری می تواند کاملاً منظم و یا کاملاً ارگانیک مانند مقطع چوب باشد .

اندازه بلوکها :

ذخامت 25 -500 میلی متر

عرض حداکثر 600 میلی متر

ارتفاع حداکثر 300 میلی متر

لامپ لایتراکیوب

یکی از محصولات موفق لایتراکان در زمینه طراحی لامپ لایتراکیو است که در آن بلوکها با قرارگیری روی هم مکعبی را تشکیل می دهند که منبع نور در داخل آن قرار دارد و نور با عبور از بتن به بیرون ساطع می شود .

به این ترتیب این ماده جدید می تواند در عرصه های مختلف طراحی و همچنین در ایجاد فضاهای پویا و انطاف پذیر داخلی بسیار مورد استفاده قرار گیرد .

استناد علمی : بانک دکوراسیون . 1388 . بتن شفاف . آشیان سبز تهران ، ش . 10 دی ماه 88

WWW.DECROATIONBANK.COM

برآورد تابع تولید گوشت قرمز در ایران

برآورد تابع تولید گوشت قرمز در ایران

چکيده:

هدف از این پایان نامه، بررسی تولید گوشت قرمز در سطح کشور است، لذا، روند تولید گوشت داخلی طی سالهای ‎۱۳۴۹ تا ‎۱۳۶۹ را مورد بررسی قرار می دهد. سپس درباره مسایلی که ارتباط با تولید گوشت قرمز دارند، همچون مصرف، قیمت و واردات به طور خلاصه مباحثی ارائه گردیده است سرانجام با معرفی متغیرهای تابع تولید گوشت قرمز الگوهایی چند تخمین زده شده و معرفی می گردد. این تحقیق که بیشتر بر روش اقتصاد سنجی تکیه دارد در سه فصل تنظیم شده است.در فصل اول کلیاتی درباره گوشت قرمز درایران مطرح می شود. فصل دوم ابتدا به بحثی نظری درباره توابع تولید می پردازد. و در ادامه اصول تولیدات دامی و متغیرهای الگوی پیشنهادی تابع تولی گوشت قرمز در ایران را مورد بررسی قرار می دهد. نهایتا" در فصل سوم تابع تولید گوشت قرمز براساس مدل اقتصاد سنجی و با روش حداقل مربعات معمولی تخمین زده می شود. براساس دو الگوی مورد بررسی ، این نتیجه حاصل می شود که با توجه به اهداف کمی که در برنانمه پنجساله اول ذکر شده است وبا توجه به ارقام موجود، هیچیک از این الگوها رسیدن به اهداف برنامه را بیان نمی کنند که این امر یا از ضعف الگوهای پیشنهادی ناشی می شود و یا بستگی به متیرهای موثر در تولید گوشت دارد که رشد آنها کافی بنظر نمی رسد. بهرحال صرفنظر از نتیجه بدست آمده، تحقق اهداف برنامه پنجساله مستلزم رشد کافی در تولیدات متغیرهای موثر در تولید گوشت قرمز مانند مراتع ، علوفه، جو و دیگر متیرهایی که تشکیل دهنده غذای دام می باشند که این نیز خود تابعی از متغیرهای دیگر مانند میزان بارندگی مناسب و سرمایه گذاری بیشتر در بخش کشاو.رزی می باشد تا بتوان به اهداف برنامه پنجساله رسید، ضمن اینکه رفع مشکلات موجود در امر تولید گوشت نیز برای رسیدن به مقصود، ضروری بنظر می رسد.

 

 

 

گوشت قرمز و نگهداری آن

گوشت به بافت های حیوانی اطلاق می شود که برای مصرف غذایی مناسب باشند. به عبارتی گوشت مجموعه ای از بافت های عضلانی، چربی، پیوندی و استخوانی است که از لاشه ی حیوانات یا دام های گوشتی به دست می آید.

گوشت از نظر استاندارد

گوشت عبارت است از مجموعه بافت های عضلانی - اسکلتی لاشه ی دام های کشتاری که با بافت های چربی و پیوندی مربوطه نیز همراه باشد. در ضمن به اعضای خوراکی دام مانند دل ، جگر، قلوه ، مغز و زبان نیز اصطلاحاً اعضای گوشتی گفته می شود.

گوشت لخم چیست؟

گوشت لخم عبارت است از گوشت یا بافت های ماهیچه ای حیوانات که ترکیب آن با اندام های داخلی نظیر کلیه و جگر ( که مجموعاً احشاء اطلاق می شوند)، اختلاف دارد.

 

فرآورده گوشتی چیست؟

به ترکیبی از مقدار معینی گوشت با مقدار معینی از سایر مواد مورد نیاز( از جمله آرد، 

پیاز ، سیب زمینی  ، سیر و نشاسته ) براساس فرمول، فرآورده های گوشت گویند.

دسته بندی گوشت های مصرفی

گوشت به عنوان یکی از مواد غذایی به چندین دسته کلی تقسیم شده است. بزرگ ترین دسته بر حسب حجم مصرف، 

گوشت قرمز  است. گوشت گاو، گوسفند، گوساله متداول ترین نوع گوشت های قرمز مصرفی هستند. با این همه گوشت اسب، بز، شتر و خرگوش نیز به مصرف خوراک انسان می رسند.

گوشت طیور که به پرندگان اهلی اطلاق می شود، از نظر مصرف در دسته دوم قرار دارند و شامل مرغ ، بوقلمون، مرغابی و غاز می شوند.

 

غذاهای دریایی  از نظر مصرف، در دسته سوم قرار دارند و اهم آنها را ماهیان تشکیل می دهند. میگو نیز در این دسته قرار می گیرد.

دسته چهارم به گوشت شکارها که غیراهلی هستند و با شکار به دست می آید، اختصاص دارد ؛ مثل گوشت آهو.

ارزش غذایی گوشت

ارزش غذایی 

پروتئین  گوشت نسبت به پروتئین گیاهی بیشتر است، زیرا پروتئین گوشت دارای مقدار زیادی از اسید آمینه های ضروری مورد نیاز بدن است. همچنین مقدار زیادی از چربی حیوانی در بافت گوشت حیوانات قرار گرفته است که منبع مهم انرژی برای بدن به شمار می روند. گوشت یکی از منابع سرشار از انواع ویتامین های B است که مقداری از این ویتامین ها در اثر حرارت از بین می روند . مواد معدنی موجود در گوشت یکی از عوامل موثر در ارزش غذایی گوشت هستند که به صورت ترکیبات آلی و املاح معدنی از جمله آهن ، روی  ، سدیم  ، کلر ، منیزیم  و ... نیز دیده می شوند.

اهمیت غذایی گوشت

یکی از عوامل مؤثر در اهمیت غذایی گوشت ، وجود املاح معدنی به ویژه 

آهن  و روی  در آن است. کم خونی  ناشی از کمبود آهن در اکثر نقاط جهان اعم از کشورهای در حال توسعه و حتی توسعه یافته در بین انسان ها دیده می شود. زنان به ویژه در هنگام بارداری و عادت ماهیانه و کودکان بیشتر در معرض خطر کمبود آهن قرار دارند. از آن جا که اغلب، آهن به اندازه ی کافی در بدن ذخیره نمی شود، با مصرف به اندازه ی گوشت و فرآورده های آن، می توان از بروز عوارض کمبود آهن جلوگیری کرد.

 گوشت منبع غذایی مهمی از پروتئین ، ویتامین های گروه B و املاحی مانند آهن، روی، منیزیم و فسفر است.

همچنین کمبود روی نیز با عوارضی از قبیل اختلال در رشد قدی و قوای جنسی ، اختلال در رشد جنین، سقط جنین و کم اشتهایی همراه است که در بسیاری از زنان و نوجوانان قابل مشاهده است. گوشت یکی از منابع مهم روی محسوب می شود و حاوی ترکیباتی از روی می باشد که قابلیت جذب بالایی در بدن دارند.

به طور خلاصه می توان گفت که گوشت ماده ی غذایی پروتئینی با ارزشی است. گوشت دارای مقدار زیادی چربی نیز هست.

به علاوه گوشت منبع مهمی از آهن، روی ، 

فسفر  و ویتامین های گروه B به ویژه نیکوتینیک اسید و ریبوفلاوین ( ویتامین B2  ) به شمار می آید.

آلودگی گوشت

آلودگی به شرایطی گفته می شود که یک عامل موجود در گوشت به مقداری برسد که آن را غیرقابل خوردن نماید.

مروری بر آلودگی گوشت

به تجربه ثابت شده است که گوشت حیوانات سالم، بدون میکروب بوده و یا دارای میکروب بسیار کمی است. به علاوه طیور و ماهی بدون میکروب هستند. ولی با وجود این گاهی در بخش هایی از بدن مانند غدد لنفاوی و مغز استخوان و حتی عضلات، تعداد بسیار کمی میکروب یافت می شود. معمولاً آلودگی این گونه محصولات هنگام کشتار، حمل و نقل و تهیه ی فرآورده ها ایجاد می شود. هنگام کشتار، پوست کندن و شقه کردن ممکن است میکروب ها از طریق قسمت های خارجی حیوان ( شاخ ، سم ، مو ) و یا از طریق قسمت های داخلی یعنی روده ها گوشت را آلوده سازند. بدین ترتیب که هنگام سر بریدنِ حیوان با چاقو، کلیه ی میکروب های موجود در چاقو توسط جریان خون به تمام قسمت های بدن حیوان منتقل می شوند و در نتیجه گوشت آلوده می شود. هم چنین محیطی که حیوان در آن زندگی می کند دارای تعداد و انواع زیادی میکروب است. به عبارت دیگر خاک، آب، علوفه و فضولات به نوبه ی خود باعث تشدید آلودگی خواهند شد. همچنین لباس، هوا و بالاخره دست کارکنان نیز ممکن است میزان آلودگی میکروبی را افزایش دهند. علاوه بر این، حمل و نقل، دست زدن به لاشه و قطعات گوشت نیز سبب افزایش تعداد میکروب ها می شود . تعداد میکروب ها در اثر تماس با ظروف مختلف و کسانی که با این محصول سر و کار دارند ، بیش از پیش زیاد می شود. در کارخانه های فرآوری گوشت نیز در اثر اضافه شدن میکروب های موجود در دستگاه های خردکننده ی گوشت، پر کننده ها و حتی روده های طبیعی و همچنین دیگر مواد غذاییِ ترکیبی با محصول، مانند 

ادویه  و مواد نگهدارنده این آلودگی ها افزایش می یابد.

پس از این که گوشت به طور تازه به قصابی آورده شد، تحت شرایط مختلف با آلودگی های بیشتری برخورد می کند. بدیهی است آلودگی های سوپرهای گوشت توسط چاقو، ساطور، سوهان، چرخ گوشت، ترازو، قلاب، پیش خوان، گرد و خاک داخل مغازه و بالاخره توسط دست قصاب به لاشه افزوده می شود.

در منزل نیز با دست مالی کردن و نگهداری گوشت در ظروف گوناگون، آخرین مراحل آلودگی به وقوع خواهد پیوست.

ويژگيهاي ظاهري گوشت قرمز

1- رنگ گوشت بايد رنگ طبيعي گوشت دام باشد.

2- رنگ روشن آن نبايد تيره شده باشد.

يادآوري: تفيير رنگ قرمز به سبز، قهوه اي و خاكستري و يا ايجاد يك لايه لزج و چسبناك علائم فساد گوشت است.

3- سطح خارجي بايد بدون رطوبت باشد.

4- هيچگونه بوي غير طبيعي مثل بوي ترشيدگي يا متعفن نبايد حس گردد.

5- در محل اتصال گوشت به استخوان نبايد بوي غير طبيعي به مشام برسد (فساد عمقي)

6- قارچ زدگي نبايد داشته باشد.

7- گوشت بايد سفت و قوام خود را داشته باشد، نبايد نرم و لزج باشد.

8- گوشت بايد كاملا“ تميز، عاري از خون مردگي، ضربه، بيماري و ذرات خارجي قابل رؤيت باشد.

9- چربي بايد سفت و سفيد و يا متمايل به سفيد و بدون هيچگونه بوي بد باشد.

10-ارگانهائي مثل كبد نبايد دچار تورم – ندولهاي غير طبيعي يا رنگ و بوي غيرطبيعي باشد.

11-گوشت نبايد خشك و حالت چروكيده داشته باشد.

12-گوشت نبايد در خارج مغازه آويزان باشد.

13-گوشت موجود در فروشگاه بايد متناسب با ظرفيت يخچالهاي موجود باشد.

14-گوشت بايد كاملا“ بهداشتي تهيه شده و ممهور به مهر كنترل بهداشتي باشد.

15-گوشتهاي بسته بندي شده موجود در فروشگاه بايد در يخچال نگهداري و در مدت كوتاهي بفروش برسد.

16-گوشتهاي چرخ كرده بايد در حضور مشتري چرخ و خرد گردد.

17-گوشت قرمز منجمد علاوه برخصوصيات بالا بايد :

1-17- عاري از امعاء و احشاء و زوائد و ضمائم و چربيهاي ذخيره حفرات سينه و شكم باشد.

2-17- فاقد آثار سوختگي ناشي از انجماد باشد.

3-17- در داخل بسته بندي گوشت نبايد خونابه يا آب منجمد شده وجود داشته باشد.

18-نگهداري و عرضة گوشت قرمز بايد در داخل يخچالهاي ويترين دار صورت گيرد.

بررسی آمارهای رسمی گمرک جمهوری اسلامی ایران نشان می دهد كه وسعت و سرعت واردات محصولات كشاورزی در سالهای اخیر شتاب فزاینده ای به خود گرفته و سیاستهای مقطعی مانند تنظیم بازار بر ارزشهایی چون امنیت غذایی و خود كفایی، رجحان یافته است.

 

سالهای اخیر شرایط اقلیمی و برخی از سیاستهای تجاری دستاوردهای گذشته نظام در زمینه خودکفایی مواد غذایی را مورد تهدید جدی قرار داده و روند وابستگی به واردات محصولات دامی رو به افزایش است. زیربخش دام در سالهای اخیر به جهت استمرار خشكسالیهای متوالی و سیاستهای نامناسب تجاری و افزایش بی رویه قیمت نهاده ها، شرایط سختی را تجربه کرده و سطح عمومی درآمد تولیدكنندگان، اشتغال، انگیزه های سرمایه گذاری و واردات تحت تاثیر این پدیده قرار گرفته است. در ماههای منتهی به پایان سال 1388 پدیده و محرك ضدتولیدی جدیدی در سایه واردات بی رویه محصولات لبنی و فرآورده های گوشتی، منجربه تشدید روند مذکور شده، در چنین شرایطی دولت باید سه كاركرد اساسی: كارآمدی به نمایندگی از بخش تولید، ایجاد هماهنگی در سیاستها با سایر بخشها و همسو كردن انگیزه های سیاستگذاران با منافع تولیدكنندگان را مورد توجه قرار دهد كه متاسفانه در این سالها توجه مناسبی این کارکردهای اساسی نشده است.

این یادداشت با استفاده از آمارهای گمرک جمهوری اسلامیو وزارت جهاد کشاورزی تحلیلی علمی در زمینه چگونگی تاثیر واردات و سیاستگذاریهای کلان بخش کشاورزی در بخش تولید گوشت قرمز ارایه می شود.

 

الف) وضعیت  تولید گوشت قرمز با تاکید بر هزینه نهاده ها:

جو به عنوان علوفه پایه در بخش دامداری محسوب می شود و نوسان قیمت این محصول، قیمت سایر اقلام علوفه ای را متاثر می كند، مشکل اصلی تولید فرآورده های دامی در سال 1387 افزایش قیمت خوراک دام بوده است. جدول (1) آثار این افزایش قیمت را نشان می دهد.

در سال 1387، دسترسی فیزیكی به خوراك دام دچار مشكل نشده بود،اما به علت قیمت بالا  دسترسی اقتصادی به خوراك دام دچار مشكل بود دامداران از تامین جو به قیمت كیلویی حدود 400 تومان عاجز ماندندو لذا عرضه گوشت و حتی كشتار دامهای مولد نیز به شكلی گسترده صورت گرفت و به همین علت قیمت گوشت افزایش شدید نداشت.

 

نمودار (1) میزان تولید گوشت قرمز از سال 1385 تا سال 1388 در ایران

 

عدد مربوط سال 1388 پیش بینی معاونت دام در مورد تولید است.

 

جدول (1) آثار تغییر نسبت قیمت دام زنده/ قیمت جو

قیمت دام زنده/ قیمت جو	متوسط دو دهه اخیر	سالهای 86 و 87	میزان تغییر	آثار و نتایج تغییر نسبت قیمت دام زنده/ قیمت جو
**	2/11	3/7	9/3	افزایش قیمت علوفه، دامداران را ناگزیر به عرضه دامهای مولد به بازار کرده و بخش وسیعی از دامهای مولد در چرخه كشتار قرار گرفتند. اگرچه در نیمه دوم سال 1387 با واردات و توزیع جو قیمت آن كاهش و نسبت قیمت دام زنده به جو به 3/9 رسید، اما تا آن زمان بخش وسیعی از دامهای مولد از چرخه تولید حذف شده و جمعیت دام مولد كاهش چشمگیری یافته بود. با توجه به روند عرضه دامهای مولد به بازار (كشتار) و كاهش جمعیت نسبی دام، علی الخصوص دام سبك، افزایش قیمتها برای سال 1388 قابل  پیش بینی بود و با توجه به روند موجود افزایش قیمت دام تا سال 1389 استمرار یابد.

 

قیمت دام زنده به قیمت جو به عنوان یكی از شاخصهای سودآوری و یا عدم سودآوری در بخش محسوب می شود یعنی به ازای فروش هر كیلوگرم دام زنده (گوسفند) دامدار چند كیلوگرم جو می تواند خریداری کند.

در سال جاری با توجه به کاهش قیمت علوفه به مدد واردات بیشتر فعالیتهای دامداری اقتصادی تر شده و دامداران با انگیزه بیشتری در جهت تولید گام برمی دارند و حتی مشتاق به جایگزین کردن دامهای کشتار شده بودند، اما واردات بیش از حد جو موجب پایین آمدن قیمت جو در بازار شده تا حدی که قیمت جو در بازار از قیمت تضمینی جو حدود 22 درصد کمتر است، این مساله موجب خواهد شد در سال آینده اشتیاق برای سرمایه گذاری برای تولید جو کاهش یابد، کاهش تولید باعث افزایش قیمت می شود یا دولت مجبور به واردات بیشتر خواهد شد.

با بهبود وضعیت نسبی تولید و اقتصادی تر شدن فعالیتهای دامیدر سال جاری روند سودآوری و افزایش قیمت دام سبك نسبت به دام سنگین نیز قابل ملاحظه میباشد بطوریكه میانگین رشد قیمت دام سنگین در 10 ماه سال جاری نسبت به 10 ماه سال 1387 حدود 17 درصد و برای دام سبك حدود 39 درصد بوده است.

 

جدول (2) نسبت قیمت گوسفند زنده به گاو زنده

نسبت قیمت دام سبك به دام سنگین	دوره
12/1	میانگین دوره (1388 ـ 1371)
968/0	کمترین نسبت سال 1378
36/1	بیشترین نسبت سال 1388

 

در سال 1387 بدلیل شرایط خاص اقلیمی کاهش تولید علوفه را شاهد بودیم که باعث افزایش 4/66 درصدی قیمت جو نسبت به سال 1386 شد (قیمت از دو هزار و 407 ریال به چهار هزار و پنج ریال در سال 87 افزایش نشان داد)، این در حالی بود که قیمت دام زنده به ازای هر کیلو فقط افزایش 6/17 درصدی را شاهد بود و تولید از حالت اقتصادی خارج شده و هزینه تولید به شدت افزایش یافت. این در حالی است که در مقایسه با نرخ تورم در کشور، نرخ ارز با رشد كم خود، در عمل تثبیت شده است و واردات هر ساله ارزانتر صورت می گیرد این دو وضعیت به همراه سیاستهای بازرگانی مانند کاهش نرخ تعرفه در نقش کمک به واردات و ضربه زننده به تولید داخلی ظاهر می شوند.

 

ب) بررسی میزان واردات و صادرات (9 ماهه اول سال 1388 در مقایسه با 9 ماهه اول سال 1387):

واردات	9 ماهه اول سال 1387	9 ماهه اول سال 1388
دام زنده (تن)	3702	9545
گوشت قرمز (تن)	6329	70118

 

آمار رسمی گمرک جمهوری اسلامی ایران نشان می دهد که با توجه به این که در سال 1387مقدار 829 هزار تن گوشت در کشور تولید شده است واردات حدود شش هزار تنی 9 ماهه اول سال 1387با عنایت به این ادعا که گوشتهای وارداتی برای مصارف صنعتی (سوسیس، کالباس و...) وارد کشور می شود، موضوع عدم وابستگی کشور به گوشت وارداتی را محل شبهه قرار نمی داد. اما با پذیرش پیش بینی 829 هزار تنی تولید گوشت در سال 1388 در کشور و واردات 70 هزار تنی در 9 ماهه اول سال 1388 (معادل 5/8 درصد کل پیش بینی تولید در سال 1388) ادعای خودکفایی در تولید گوشت محل ابهام است. صادرات دام زنده هم در 9 ماهه اول سال 1388 در مقایسه با 9 ماهه اول سال 1387 با 36 درصد کاهش از 40 هزار و 790 تن به 26 هزار و 227 تن رسیده است.

 

نمودار (2) میزان واردات گوشت قرمز و سفید و واردات جو

 

ج) بررسی بازارهای هدف در صادرات و واردات گوشت:

در 9 ماهه اول سال 1387 گوشت وارداتی به کشور از مبدا امارات متحده عربی (88 درصد) و پرتقال بوده است که در 9 ماهه اول سال 1388 علاوه بر امارات متحده عربی کشورهای برزیل، بلژیک، هلند، ایرلند و هند نیز به جمع صادرکنندگان گوشت به کشور افزوده شده اند که برزیل با بیش از 45 هزار تن (حدود 65 درصد) صادرات گوشت، مهمترین صادرکننده این فرآورده دامیبه ایران بوده است. اگر در نظر داشته باشیم که خوراک دام حدود 65 درصد هزینه های پرورش دام را تشکیل می دهد و حدود 90 درصدپرورش دام در برزیل متکی بر علوفه مراتع و تقریبا بدون هزینه است در این صورت تصرف بازار کشور ما از سوی گوشتهای ارزان قیمت برزیلی بواسطه کاهش شدید تعرفه بر واردات گوشت در چند سال اخیر، کاری آسان و امتیازی ارزشمند برای این کشور بوده است.

 

نتیجه گیری:

1- بررسیها نشان می دهد كه شرایط حاكم بر بازارگوشت قرمز و افزایش نسبی قیمت این محصولات در سال اخیر در نتیجه بی توجهی سیاستگذاران بر وضعیت بحرانی بخش تولید (در شرایط بحرانی خشكسالی و كمیابی عوامل تولید) بوده است در آن شرایط، سیاستگذار با كاهش شدید تعرفه های وارداتی، روند واردات فرآورده های دامی را تشدید و عرصه را بر تولید تنگ کرده، به گونه ای كه بخش زیادی از دامهای مولد كشور در سال 1387 روانه كشتارگاهها شده و جمعیت دامی مولد (بخصوص دام سبك) رو به كاهش نهاد. طبیعتا با كاهش جمعیت دام مولد در سال 1387 روند عرضه دام زنده با وقفه یك سال در سال 1388 نمود عینی پیدا كرد و كاهش عرضه دام منجر به افزایش نسبی قیمت گوشت شده است كه این امر توسط كارشناسان از سال گذشته قابل  پیش بینی بوده است.

2- سركوب قیمتهای داخلی از طریق واردات هیچگاه به كاهش هزینه های تولید داخلی نینجامیده بلكه به زیرساختارهای تولید آسیب جدی وارد می كنند بر اساس مطالعات سازمان خواربار كشاورزی FAO كشورهایی كه تلاش كرده اند بازار داخلی خود را ازطریق واردات تنظیم کنند نه تنها توفیقی در این راه كسب نكرده اند بلكه در بلند مدت، وارث یك بخش اقتصادی ورشكسته و توسعه نیافته شده اند.

3- در عرصه تجارت و واردات محصولات كشاورزی، یكپارچگی و تعامل بین اجزای بدنه سیاست گزاری وجود ندارد به عنوان مثال در سال جاری، علیرغم پیش بینی وضعیت مناسب تولید متاثر از بهبود شرایط آب و هوایی و افزایش سطح زیرکشت (به علت افزایش شدید قیمت تضمینی جو نسبت به قیمت تضمینی گندم)، در هشت ماهه اول سال 1388 با واردات 841 هزار تن جو به كشور، تعادل بازار داخلی به هم خورده و جو بین 25 تا 30 درصد كمتر از قیمتهای تضمینی در بازار معامله شد. بدین ترتیب دولت ناچار به مداخله در بازار و خرید محصول جو به قیمتهای تضمینی شده و حدود هزار و 100 هزار تن جو داخلی را به قیمتهای تضمینی خریداری کرده و سپس با قیمت ارزانتر روانه بازار کرد. كه هزینه های تحمیلی به دولت، ناشی از اجرای این سیاست بالغ بر 110 میلیارد تومان برآورد می شود.  تحمیل این هزینه بر دولت تنها بخشی از نتایج سیاستگزاریهای غلط متولیان بازار  است.

4- از سوی دیگر سیاستهای حاكم بر این بخش، چرخه تامین نهاده ها (علوفه) را نیز معطوف به واردات کرده و این چرخه اگر چه در شرایط فعلی (كوتاه مدت) شرایط تامین علوفه ارزان قیمت (از منابع وارداتی) را فراهم ساخته است اما در بلندمدت ساختارهای ملی دچار اختلال خواهد شد.

5- لذا تعیین سیاست و نظام تعرفه ای برپایه استراتژی بلندمدت و دارای حداقل نوسان سالیانه و مبتنی بر حمایت از تولیدات كشاورزی (بر اساس توجه كافی به مزیت نسبی كالاها، درجه اهمیت و حساسیت آنها) و بهره گیری از ابزارهای متنوع تعرفه ای و موانع غیرتعرفه ای مجاز و متناسب با ساختار تولید و بازار (در نظر گرفتن میزان تولید داخلی و تناسب بخشی واردات با میزان کمبود تولید داخلی)، ضرورت دارد.

6- در نهایت شرایط فعلی حاكم بر صنعت دامداری در واقع نه به عنوان ناكارآمدی بخش، بلكه باید به عنوان ناكارآمدی مجموعه سیاستهای حاكم تلقی کرد. تعرفه زدایی افراطی، عدم تنظیم سیاستهای مناسب برای قاعده مندی واردات، دخالتهای وسیع دولت در تجارت و واردات محصولات دامی (علیرغم منع قانونی) از جمله این سیاستهاست./

تولید گوشت گوسفند

تولید گوشت قرمز جزءصفات مهم اقتصادی در پرورش نشخوار کنندگان به حساب می آید . بیشترین بخش از درآمد حاصل از پرورش گوسفند به تولید گوشت برمی گردد . بالا بودن نسبت زایش در میش ها باعث استحصال بیشتر گوشت در گوسفندداری ها شده که این امر نیز دال بر اهمیت باروری در گوسفند است . به منظور افزایش قدرت باروری در گوسفندان و تولید بره هایی با ماندگاری بیشتر روشهای مختلفی به کار می رود:

-          پایین بودن سن در اولین زایش .

-          بیش از یک بار زایش در سال .

-          افزایش درصد دوقلوزایی.

-          افزایش تعداد بره های از شیر گرفته شده .

-          اصلاح نژاد .

برای رسیدن به اهداف پیش بینی شده در روش های ارائه شده سلکسیون (انتخاب ) و برنامه های آمیخته گری انجام می شود و تحولات نوینی در تغییرات شرایط تغذیه ای ، بهداشت و مدیریت گله به وجود می آید که روشهای پیشرفته ای نیز به کار گرفته می شود .

 

پتانسیل تولید گوشت گوسفندی در کشور :

تعداد دام مقابل کشتار در سال 1382 مطابق با ضریب 32 درصدی کشتار حدود 16 میلیون رأس پیش بینی شده بود که از این تعداد دام قابل کشتار مقابل کشتار مطابق با آمار ارائه شده حدود 6 میلیون و 731 هزار راس در کشتارگاه ها و بقیه نیز به صورت سنتی و آزاد ذبح گردیده است که میزان گوشت تولیدی را می توان در حدود 284 هزار و 133 تن برآورد نمود . بنابراین از هر دام کشتاری به طور میانگین 70/17 کیلوگرم گوشت بدست آمد که این رقم خیلی کمتر از رقم مورد انتظار می باشد .

در واقع می توان گفت که پتانسیل گوشت تولیدی از گوسفند با توجه به حدود 51 میلیون راس گوسفند و بره هنوز خیلی بیشتر از میزان تولیدفعلی است .

1- آمار نشان می دهد که بیش از 51 میلیون راس گوسفند در سنین مختلف در کشور وجود دارد که هر سال به دلیل محدودیت در منابع علوفه ای و تغذیه ای افزایشی در حدود 3/1 میلیون راس برای آن پیش بینی می شود که با توجه به این میزان افزایش ، تغییری در میزان گوشت تولیدی و فرآورده های دامی به ازای هر راس مشاهده نشده است .

لذا بهتر است با توجه به شرایط اقلیمی کشور افزایش جمعیت دام متوقف گردد و برای تحقق این امر نیز هر سال حداقل بیش از نیم میلیون راس از آمار فعلی مورد توجه برای کشتار اختصاص یابد .

2- می توان بره استحصالی از هر میش مولد را تا نسبت 3/1 (از 83/. به 3/1 بره در یک سال ) افزایش داد . به عبارتی می توان درصد آبستنی و درصد دوقلو زایی را در گله بالا برد .

اگر در مراکز و ایستگاههای پرورش گوسفند درصد دوقلوزایی تا 30 درصد و تولید بره تا میزان 3/1 به ازاء هر راس میش در یک سال بالا رود و این فعالیت در سطح کشور گسترش یابد می توان انتظار داشت که پس از کسر تلفات علاوه بر وضع موجود ، رقم قوچ و میش حذفی به میزان 6 میلیون را برسد .

3- در صورت کاهش تلفات میش و بره به ترتیب به میزان 2و 5 درصد می توان به تعداد 5/2 میلیون راس بره اضافی در گله رسید .

4- افزایش چهار کیلوگرمی گوشت تولیدی به ازاءهر دام کشتاری به وزن 22 کیلوگرم ، تنها به بهبود و اعمال روش های تغذیه ای مناسب امکانپذیر خواهد بود که پیش بینی می شود در صورت اجرای برنامه های اصلاح نژادی در دام های پرواری میزان تولید به دوبرابر مقدار فعلی برسد .

در حال حاضر با توجه به رعایت موارد فوق و با ثابت نگهداشتن میانگین وزن لاشه به میزان 18 کیلوگرم میزان تولید گوشت گوسفندی در سال آینده را می توان تا رقم 620 هزار تن افزایش داد .

منابع تولیدی گوشت گوسفندی و بره :

نژاد های گوسفند نیز مانند گاو و گوساله از نظیر میزان تولید گوشت تفاوت هایی با هم دارند بنابر این برای افزایش درآمد یک پرواربندی و اقتصادی کردن واحد تولیدی بهتر است با توجه به شرایط اقلیمی مختلف در کشور از نژادهای مناسب استفاده شود .

1- نژادهای گوشتی : در این نوع نژاد علاوه بر بالا بودن تولید گوشت سهم پشم تولیدی نیز از رقم بالایی برخوردار است . اما درآمد حاصل از پشم در درجه دوم اهمیت قرار دارد . در تمامی نژادهای گوشتی 25 درصد از بره های ماده برای باروری جایگزین 25 درصد از میش های گله مادر شده و بقیه کشتار می شوند . صفت مشترک تمامی نژادهای گوشتی ، وجود قابلیت رشد سریع و نتاج خوب و مناسب آنها در یک سطح بسیار زیاد برای پرواربندی است . تفاوت موجود در بین نژادهای گوشتی در میزان باروری ، کیفیت پشم ، جثه دامهای بالغ ، طول عمر و درجه چربی دار بودن (میزان چربی ذخیره شده در بدن آنها) است .

مهمترین نژاد های شناخته شده گوشتی عبارتند از سافولک ، همشایر ، بوردرلایستر ،دورست هورن ، لینکلن اکسفورد و ساوات داون است .

2- نژادهای چند منظوره : آمار نشان می دهد که نژادهای بومی به عنوان نژادهای چند منظوره بیشترین جمعیت گوسفندی در کشور و دنیا را تشکیل می دهند با اینکه نژادهای بومی در کنار تولید گوشت از جنبه تولید شیر و پشم ،درآمد ناچیزی ایجاد می کنند اما به دلیل عدم دوشش این نژاد ها آن هم به خاطر اقتصادی نبودن این پروسه صرفاً جهت تولید گوشت تحت پرورش قرار می گیرند . حال با درنظر گرفتن موقعیت نژادهای بومی بهترین راه اصلاح آن ها با استفاده از نژادهای گوشتی خارجی است .

در میان نژادهای بومی کشور ، آنهایی که از نظر تولید گوشت مناسب تشخیص داده می شوند اکوتیپ های لری بختیاری و شال در ردیف اول قرار دارند . این نژاد ها با توجه به درشتی جثه برای اصلاح نژاد با نژادهای گوشتی مشهور دنیا مناسب هستند . نقطه منفی در نژادهای قابل اصلاح کشور وجود دنبه بسیار بزرگ است که این امر نیز باعث افت باروری در دام می شود . زیرا قوچ ها در عمل جفت گیری با بالا بردن دنبه دچار مشکل می شوند بنابراین برای رفع این مشکل بهترین روشاستفاده از تلقیح مصنوعی است .

3- نژادهای شیری : توجه به اینکه درآمد زایی و اقتصادی بودن واحددامداری به میزان گوشت تولیدی بستگی دارد اما نژادهایی همچون قزل ، فشندی، لری ، ماکوئی ٬ هرکی، بهمئی ، مغانی ودالاق جز نژادهایی از گوسفندان بومی هستند که از شیردهی قابل توجهی برخوردار هستند. لذا در صورت برنامه های اصلاحی می توان تولید شیر این نژادها را تا رقم 220 کیلوگرم در سال افزایش داد  . بره های این قبیل نژاد ها که دارای دنبه پر چرب و اسکلت بندی قوی هستند سریع تر از بره های دیگر نژادها ی بومی با دنبه پر چرب رشد می کنند . با توجه به این که طول عمر میش های شیر ده زیاد است لذا بخش بزرگی از نتاج آنها به عنوان دام کشتاری باید مورد استفاده قرار گیرد .

 پروار بندی : پرواربندی باید به عنوان یک اصل مورد توجه قرار گیرد و منظور از تولید گوشت گوسفندی، باید تولید گوشت بره مد نظرباشد . گوشت حاصل از میش خذفی ، قوچ و بره های اخته شده و معوملاًارزان و کیفیت پایینی دارند . لذا پرواربندی این نوع دامها توصیه نمی شود زیرا هزینه های بالا رفته و برای افزایش یک کیلوگرم وزن زنده باید دوبرابر نیاز غذایی یک بره مواد غذایی غذایی برای حیوان تامین شود . درضمن علوفه مصرفی دام به جای گوشت تبدیل به چربی خواهد شد . در کشور ما نزدیک به یک هفتم گوشت تولیدی گوسفند از بره حاصل می شود و تعداد بره های ذبح شده نیز نزدیک به یک سوم کل گوسفندان کشتاری هستند از هر بره حدود 7 تا 8 کیلوگرم گوشت بدست می آید که این میزان در مقایسه با کشورهایی که از نظر تولید گوشت گوسفندی حائز اهمیت اند رقم پایینی است .

با توجه به اصل مورد نظر یعنی تولید گوشت بره به جای گوشت گوسفندی ، پیشنهادات زیر قابل طرح می باشد :

1- افزایش تولید بره به ازای هر راس میش (3/1 بره در سال و افزایش درصد دوقلو زایی ).

2- کاهش تلفات در بره های تولیدی تا رسیدن به سن کشتار (تلفات باید در زیر 5 درصد حفظشود)

3- حذف زیادی از بره های تولیدی و جایگزینی نسبت کمی از بره ها به جای گله مادری به شرط استفاده از تکنیک های جدید که تولیدبیشتر از دام کمتر را هدف قرار می دهد و بهترین روش استفاده از هورمون تراپی و تلقیح مصنوعی می باشد .

4- اجرای برنامه صحیح و مناسب پرواربندی در بره ها به منظور رساندن وزن لاشه آنها به 20 کیلوگرم یک اصل قابل توجه در تولید گوشت گوسفندی است . باید بره های کشتاری و بره های داشتی از بدو تولد تا سن چهار ماهگی تحت پروار ویژه و سیستم تغذیه ای مناسب قرار گیرند .

این مسئله از یک طرف روشی برای کنترل ترکیب گله و از طرفی برای بالا بردن میزان گوشت تولیدی بره تا سن چهار ماهگی است ، آن دسته از بره هایی که از رشد خوبی برخوردار هستند باید برای باروری جدا شوند و بقیه نیز به مدت 3 تا 4 هفته تحت تغذیه پایانی قرار گرفته و به عنوان بره کشتاری مورد توجه قرار گیرند .

در صورت پروار کردن بره های تولیدی حاصل از آمیخته گری تجاری و بره نژادهای چند منظوره حاصل از نژادهای گوشتی در سن پنج ماهگی وزن بدن به 40 تا 45 کیلوگرم و میزان گوشت تولیدی به 20 کیلوگرم خواهد رسید که این امر با قرار دادن 5/3 تا 4 کیلوگرم کنسانتره در جیره با افزایش وزن روزانه بیش از 500 گرمی محقق خواهد شد .

در کشور دلایلی برای تائید اصول فوق وجود دارد . وزارت جهاد کشاورزی به منظور جلوگیری از ضرر ناشی از کشتار زود هنگام بره های پروار شده در سن 2 تا 3 ماهگی مطابق با این روش ، می تواند طرح ممانعت از کشتار زود هنگام بره ها را در بعضی از استانهای گوسفند خیز به مرحله اجرا درآورد .

می توان با پرداخت تسهیلات و اعتبارات بانکی به پرواربندان  وزن بره ها را حداقل تا 25 کیلوگرم رسانید که این امر منجر به سود بیشتر دامداران به منظور بازپرداخت وامهای بانکی خََواهدشد . رعایت نکات مدیریتی از جمله بهسازی و نوسازی جایگاه دام و رعایت نکات بهداشتی در دامداری ها رقم قابل توجهی را در افزایش وزن لاشه و در نهایت بهبود وضعیت اقتصادی دامدار در پی خواهد داشت .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تولید 180 هزار تن گوشت قرمز توسط عشایر كشور .

جهانشاه صدیق در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی خبرگزاری فارس، در مورد تاثیر بارندگیهای اخیر بر تولید گوشت، افزود: عشایر در فصل بهار كوچ می كنند كه زمان دقیق كوچ بستگی به شرایط آب و هوایی متغیر است و خود عشایر در این زمینه تصمیم می‌گیرند و امسال به دلیل گرمای زودرس مناطق قشلاقی قرار بود، از 15 اسفند كوچ شروع شود، اما با مذاكره سازمان عشایر اكثر آنها از 15 فروردین شروع به كوچ كردند.

رئیس سازمان امور عشایر ایران افزود: كوچ عشایر معمولا تا آخر اردیبهشت ماه و یا اوایل خرداد ماه ادامه دارد، البته امسال ایام كوچ مناسب نبوده و بهتر بود عشایر دیرتر از قشلاق به سمت ییلاق حركت كنند.

صدیق در مورد تولید گوشت در جامعه عشایری گفت: به طور متوسط سالانه 150 تا 180 هزار تن گوشت قرمز در جامعه عشایر تولید می‌شود كه با توجه به بارندگی مناسب و پوشش غنی مراتع از نظر گیاهی، امسال 180 هزار تن گوشت قرمز در جامعه عشایری تولید خواهد شد.

رئیس سازمان امور عشایر ایران در مورد جلوگیری از بیماری تب برفكی افزود: كارشناسان دامپزشكی نیز در مسیر كوچ عشایر حضور دارند كه مراقب بیماری‌های دامی آنها بوده و همچنین كاركنان سازمان عشایر برای تأمین آب مورد نیاز انسان و دام را در مسیر كوچ و ایل‌راه‌ها تأمین می‌كند.

صدیق افزود: همچنین شركت‌های تعاونی عشایری نیاز ارزاق عمومی برای عشایر و تأمین علوفه دستی برای دام‌های عشایر را در ایل‌راه‌ها بر عهده می‌گیرند.

رئیس سازمان امور عشایر ایران افزود: گرچه بارندگی مناسب در سال جاری انجام شده است، اما باعث جوشش سراب‌ها و چشمه‌ها نشد، بلكه فقط مراتع از نظر پوشش گیاهی غنی شده‌اند.

وی به عشایر توصیه كرد با ورود بی‌رویه دام به مراتع باعث آسیب دیدن پوشش گیاهی مرتع نشوند و به پایداری مرتع بیاندیشند.

رئیس سازمان امور عشایر ایران در مورد بیماری تب برفكی و دام‌های عشایر گفت: بیماری تب برفكی در برخی از كانون‌های آلوده مشاهده شده و در مجموع تلفات دام ناشی از تب برفكی بین عشایر 1500 رأس گزارش شده است و كارشناسان دامپزشكی نسبت به مداوای دام عشایر تلاش می‌كنند.

عوامل موثر در طعم فرآورده های گوشتی

فرآورده های گوشتی  (Sausages)که در ایران به عنوان سوسیس و کالباس شناخته می شود به محصولاتی اتلاق می شود که دارای حداقل 40% گوشت قرمز یا سفید بوده و فرآیند عمل آوری،بسته بندی و پخت را طی کرده باشند.

اگر چه از دیدگاه عموم سیر و ادویه معطر به عنوان طعم دهنده های اصلی در فرآورده های گوشتی شناخته می شوند،اما در واقع عامل اصلی موثر در طعم این محصولات نوع و میزان کیفیت گوشت مصرفی می باشد.با اینحال حتی ممکن است محصولات دارای درصد گوشت بالا  و با کیفیت نیز به علت عدم شناخت کافی از سایر عوامل موثر در طعم و یا عملکرد اشتباه در فرآیند تولید از طعم مطلوبی برخوردار نباشند.

عوامل موثر در ایجاد طعم فرآورده های گوشتی عبارتند از:

1- گوشت

1-1.درصد گوشت: نسبت مستقیم با طعم محصول دارد.

1-2.نوع گوشت: تفاوت بین گوشت قرمز و گوشت سفید سلیقه ای است و بستگی به ذائقه مشتری دارد ولی از نظر مقایسه موارد زیر قابل ذکر می باشند :

طعم گوشت گاو< طعم گوشت گوساله

طعم گوشت گوساله وارداتی <طعم گوشت گوساله داخلی

طعم گوشت مرغ تخم گذار <طعم گوشت مرغ مادر <طعم گوشت مرغ مصرف خانوار

برای استحصال گوشت مرغ های تخم گذار و همچنین گوشت باقیمانده بر روی اسکلت مرغ های مادر و گوشتی از دستگاه سپریتور(seprator) استفاده می شود.عواملی چون تمیز نبودن مرغ یا اسکلت،گرم بودن و به خوبی تمیز نشدن دستگاه و همچنین نگهداری نا مناسب خمیرهای استحصال شده تاثیر منفی در طعم آن دارد.

علاوه بر موارد فوق، عواملی چون مدت زمان نگهداری انواع گوشت،چگونگی نگهداری و دیفرا ست  نحوه پاک کردن و شستشو و حتی نوع تغذیه،سن،جنس و روش کشتار دام و اتفاقات قبل از کشتار نیز در طعم گوشت و در نهایت در طعم محصول موثر خواهد بود.

2-نمک طعام

درصد نمک تاثیر زیادی بر نظر مصرف کننده دارد به طوری که ممکن است بهترین محصول از نظر مواد اولیه و بافت،کم نمک و یا شور شده قابلیت پذیرش منفی داشته باشد.پیشنهاد می شود برای مصرف کنندگان ایرانی درصد نمک بین 35/1 تا 6/1 درصد در نظر گرفته شود.

قابل ذکر است که نمک به جز در مورد طعم دربافت محصول و جذب آب گوشت نیز موثر می باشد.

3-شیرینی و ترشی

از نظر مصرف کنده ایرانی برای سوسیس و کالباس طعم های شیرین و ترش قابل پذیرش نیست،اما شکر و دکستروز به عنوان مکمل طعم و خواص مثبت فیزیکی تا حداکثر 1% قابل قبول می باشند،طعم ترش نیز با توجه به رنج PHا استاندارد بین 8/5-2/6 قابل پذیرش است.کاهش PH و یا افزایش ترشی محصول علاوه بر اینکه آن را از رنج استاندارد خارج می کند موجب تداعی خراب شدن محصول در نزد مصرف کننده خواهد شد.

4-رطوبت

 در صد رطوبت معمولاً نسبت مستقیم با طعم محصول دارد زیرا معمولاًنشان دهنده درصد بالای گوشت می باشد.علاوه بر این افزایش رطوبت موجب ترد و لذیذ شدن محصول می شود،به طوری که در محصولات با درصد گوشت بالا تاثیر درصد رطوبت بر کیفیت بیشتر از درصد گوشت است مثلا در مقایسه با محصول 90% گوشت و 80% گوشت در صورتی که این اختلاف 10درصدی با رطوبت جایگزین شود کیفیت 80% بالاتر از90% خواهد شد.

علاوه بر این عطر گوشت و ادویه جات و سیر با درصد رطوبت بالاتر بهتر متساعد می شود.

5-روغن و چربی

خوشبختانه در صنعت سوسیس و کالباس ایران استفاده از روغن جامد (هیدروژنه)،چربی گوشت و چربی مرغ رایج نیست و برای تاًمین درصد چربی مورد نیاز فرمول،بهبود بافت و شفافیت سطح محصول از روغن مایع استفاده می شود که ممکن است روغن سویا ،آفتابگردان ،پنبه دانه و یا ترکیبی از آنها استفاده شود. روغن مایع با توجه به دارا بودن اسید های چرب غیر اشباع و در حالی که در ترکیب با مواد دیگر داخل محصول فقط حداکثر تا 80 درجه سانتی گراد گرم می شود خطر بالا رفتن پر اکسید در این زمان برای آن متصور نیست،اما قبل ار آن در طول مدت نگهداری در مخازن تحت مجاورت هوا بخصوص در فصول گرم ممکن است با افزایش پراکسید روغن مواجه شویم که این مسئله علاوه بر عوارض تغذیه ای موجب تحمیل طعم نا مطلوب به محصول می گردد.بنابراین اکیداً به تولید کنندگان توجه می گردد در فصول گرم از روغن حلب استفاده نمایند و یا در صورت استفاده از مخزن روغن آن را در محیط خنک قرار داده و بهتر آنکه تحت اثر گاز  N2نگهداری شوند.توصیه می شود مخازن از جنس استیل بوده و عمودی مستقر شود تا حداقل سطح تماس با هوا را داشته باشد.در ضمن بهتر است حداقل 2 مخزن موجود باشد تا امکان شستشوی مخازن فراهم باشد.

به هر حال با فرض مناسب بودن کیفیت روغن مایع وجود آن تا حدود 22 درصد وزن محصول تأثیر مثبت در کیفیت طعمی و دهانی دارد اگر چه به علت حلالیت اکثر الئوزین های معطر در روغن،افزایش درصد روغن،موجب کاهش عطر محصول خواهد شد.

6-تندی   

استفاده از ادویه جات پودری،الئوزین های ادویه جات،سیر و پیاز علاوه بر طعم خاص آن ها موجب ایجاد تندی در محصول می شود که بسته به ذائقه مصرف کنندگان که عموماَ منطقه ای است مناسب یا نا مناسب خواهد بود.بیشترین ادویه جاتی که در تندی موثر هستند به ترتیب زیر می باشند:

پاپریکا< ریشه جوز< بهار فلفل< زنجبیل< فلفل سفید< فلفل سیاه< فلفل قرمز

7- طعم های ادویه

ادویه های مختلفی در صنعت سوسیس و کالباس استفاده می شوند که رایج ترین آن ها عبارتند از:

جوز،ریشه جوز،زنجبیل،انواع فلفل(قرمز،سیاه،سفید،بهاره،پاپریکا،دلمه) ،دارچین،میخک،گرد لیمو،گلپر،رازیانه،زیره،تلخون،تخم گشنیز،آویشن،برگ بو ...

تولید کنندگان معمولأ ترکیبی بین 3 تا 7 ادویه را در محصولات خود مورد استفاده قرار می دهند تا طعم مورد نظر را بدست آورند البته شاید هیچگاه فرمول ثابتی برای ادویه در طی مدت درازی وجود نداشته باشد بلکه در طول زمان با عوض شدن کیفیت ادویه های وارد شده تغییر فرمول ساخت مواد اولیه و تغییر ذائقه مصرف کنندگان و یا تنوع طلبی آنها مدیران تولید تغییراتی در فرمولاسیون طعم خود انجام می دهند.

استفاده از ادویه در صنعت سوسیس و کالباس اگرچه امری سنتی و جا افتاده است اما مشکلات خاص خود را هم دارد:

7-1) معمولاً جهت بدست آوردن طعم مطلوب حدود 7/0 الی 1 درصد از ادویه استفاده می شود که استفاده از این مقدار ادویه موجب تیرگی سطح محصول خواهد شد.

7-2) وجود آلودگی های میکروبی در ادویه ها امری گریز ناپذیر است اگرچه کارخانجات با توجه به فرآیند پخت تا حدی با این مسئله مقابله میکند اما بدیهی است که با کم کردن ورود بار میکروبی به محصول در نهایت عمر ماندگاری آن بیشتر خواهد بود.

7-3) نگهداری درازمدت ادویه به خصوص ادویه آسیاب شده در محیط گرم و مرطوب علاوه بر اینکه موجب افزایش رشد میکروارگانیسم ها به خصوص کپک ها و مخمرها می شود و باعث نامطلوب شدن و تضعیف طعم خاص ادویه نیز خواهد شد.

 8-سیر 

سیر نقشی اساسی در طعم بسیاری از محصولات ایرانی دارد.بنابراین توصیه می شود همواره به کیفیت و مقدار مصرف سیر توجه شود.در صورت استفاده از سیر جوانه زده،همچنین در صورت استفاده ار درصد بالای سیر در محصول،شاهد خنثی شدن دیگر طعم ها و وجود عطر و طعمی نامطلوب در محصول خواهیم بود.

9-طعم دود

طعم دود بطور معمول مورد پسند اغلب مصرف کنندگان ایرانی میباشد.این طعم به 3 روش سنتی،صنعتی و اسانس دود تولید و استفاده می گردد.

9-1 روش سنتی

در روش سنتی توسط سوزاندن مرطوب برش های چوب درختان میوه دودی غلیظ تولید می شود که این دود را مستقیم یا توسط کانال به اتاق دود منتقل می نمایند،در این حالت محصولات می بایست در پوشش های طبیعی (مانند روده گاو و گوسفند ) یا پوشش های فیبروز و سلولزی که قابلیت نفوذ پذیری در مقابل رطوبت و دود را دارند بسته بندی شوند تا طعم دود را به خود بگیرند.

9-2 روش صنعتی

در این روش چوب یا به صورت کنده وبا روش اصطکاکی سوخته می شود یا چوب های ریز شده مرطوب شده توسط المنت سوزانده می شود،در بهترین حالت دود به دست آمده فیلتر شده به اتاق دود منتقل می شود.

9-3 اسانس یا طعم دهنده

طعم دهنده یا اسانس دود،روغنی فرار است که از تقطیر گاز های حاصل از احتراق چوب درخت های مناسب حاصل می شود،سپس با استفاده از فیلر های مایع یا پودری قابل بسته بندی و عرضه می گردند.با توجه به اینکه مولکول سنگین و حلقوی 4-3 بنزوآلفا پیرین 3-4-benz(a)pyerene در حین تصفیه از این روغن حذف می گردد ایمنی غذایی این طعم دهنده بیشتر از دود طبیعی می باشد.معمولا از اسانس دود با دوز 02/0 الی 15/0 درصد استفاده می شود.

10-الئوزین ها و اسانس های روغنی  

اگر چه استخراج عصاره از هر نوع از ادویه ممکن است روش خاص خود را داشته باشد اما بطور کلی می توان گفت ابتدا با استفاده از روش  تقطیر اسانس های روغنی ادویه استخراج شده سپس با استفاده از روش استخراج با حلال الئوزین های آن که عبارتند از اسانس های غیر فرار و رزین های موجود در آن حل و استحصال می شوند،اسانس های روغنی از نظر وزنی بسیار کمتر و از نظر ارزش بسیار گرانبهاتر از الئوزین ها می باشند. ولی به هر حال با استفاده از ترکیب الئوزین ها و اسانس های ادویه و اضافه شدن فیلر های مایع یا پودری طعم دهنده های قابل استفاده در صنعت تهیه می شوند.

مزایای استفاده از طعم دهنده های خالص شده: 

10-1 عدم وجود آلودگی میکروبی و آلودگی های فیزیکی

10-2 شفاف شدن سطح محصول به علت عدم استفاده یا کم کردن استفاده از ادویه های سنتی

10-3 وجود ذرات ادویه در بین بافت محصول،موجب ضعیف شدن برش پذیری و استحکام بافت محصولات می شود.

10-4 کیفیت متغیر و غیر قابل کنترل ادویه های مصرفی اثری منفی بر روی ثبات کیفیت محصول نهایی خواهد داشت.

10-5 قابلیت انبار مانی و پایداری اسانس ها و الئوزین ها در مقایسه با ادویه بسیار بیشتر بوده و حجم کمتری از فضای انبار را اشغال می نمایند.

البته بدیهی است با توجه به فرآیندهای طی شده جهت تولید اسانس ها و الئوزین ها قیمت خرید این طعم دهنده ها نسبت به ادویه بیشتر خواهد بود.بنا براین تولید کنندگان می بایست با توجه به مزایا و هزینه ها یکی از این دو و یا ترکیبی از آن ها را استفاده نمایند.در ضمن می بایست به طبیعی بودن طعم و مناسب بودن دوز مصرف طعم دهنده ها نیز توجه نمایید.

11-پر کننده ها

در تولید فرآورده های گوشتی از انواع پر کننده های پودری غذایی در حد مجاز خود استفاده می نمایند. با توجه به درصد کربوهیدرات مجاز در استاندارد حداکثر 9% در محصولات با 40% گوشت و  3 % در محصولات با 90% گوشت معمولاً بین 2 الی 12 درصد از این مواد استفاده می شود.این مواد هم خود دارای طعمی خاص هستند و هم از نظر فیزیکی و با ایجاد جذب آب در اثر دهانی محصول موثر خواهند بود.

طعم نامطلوب تر                                                                                      طعم مطلوب تر

     پودر سویا 50% -     گلوتن-     ایزوله سویا-     نشاسته-     آرد-    کازئین-     شیر خشک

مشخص است که افزایش اغلب مواد پودری یا جایگزینی آنها با مواد اولیه ای مانند آب،روغن و گوشت تأثیر مطلوبی در طعم محصول نخواهد داشت .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اصول نگهداری گوشت قرمز

(اسیدلینولئیک، اسیدلینولنیک و آراشیدونیک اسید) و مواد معدنی(فسفاتها و سولفاتها) و ویتامینها( به خصوص ویتامینهای گروه ) و هیدرات کربن هستند. این ترکیبات نشاندهنده ارزش و اهمیت این فرآورده مهم در تغذیه انسان است.

مصرف سرانه گوشت:

مصرف سرانه گوشت به عوامل مختلفی بستگی دارد که مهمترین این عوامل، درآمد سرانه و عادات غذا خوردن ملل است. در بعضی کشورها نیز مذهب عامل مهمی است. برای مثال در هندوستان گاو ، مقدس بوده و گوشت آن مصرف نمی شود.در کشورهای اسلامی گوشت خوک مورد استفاده قرار نمی گیرد. مصرف سرانه گوشت در آمریکا بالا و در حدود 45 کیلوگرم است، در حالی که در اکثر کشورهای اروپایی، مصرف سرانه گوشت کمتر از 30 کیلوگرم است و در چین مصرف سرانه گوشت کمتر از 4 کیلوگرم است. مصرف سرانه گوشت قرمز در ایران طبق برآورد کارشناسان حدود 13 الی 14 کیلوگرم است.

بهداشت گوشت:

یکی از مهمترین عواملی که در بهداشت گوشت ، نقش اساسی را داراست کشتارگاهها هستند. در یک دسته بندی میتوانیم کشتارگاههای دام را به سه دسته سنتی، نیمه صنعتی و صنعتی تقسیم کنیم.

در کشتارگاههای سنتی عملیات کشتار دام در وضعیت کاملا غیر بهداشتی صورت می گیرد و مصرف گوشت حاصل از این کشتارگاهها به هیچ وجه توصیه نمی شود،این کشتارها از حیطه نظارت سازمان دامپزشکی خارج بوده و میتوانند، عامل آلودگی و بیماری انسان باشند.

کشتارگاههای نیمه صنعتی به کشتارگاههایی اطلاق می شوند که عملیات پوست کنی دام، بر روی خط کشتار صورت میگیرد و بنابراین آلودگی ثانویه گوشت کم می شود ولی کشتارگاههای صنعتی که خوشبختانه در سالهای اخیر در کشور ایران رو به افزایش است ، دارای 4 سیستم خط کشتار بهداشتی، تجهیزات برودتی(پیش سرد کن، تونل انجماد و سردخانه) ، تصفیه فاضلاب و تبدیل ضایعات است.

این کشتارگاهها از جنبه تهیه و فرآوری گوشت بهداشتی و سالم و با توجه به نظرات دقیق سازمان دامپزشکی مورد تایید هستند ، به علاوه این که لاشه پس از کشتار و شستشو، مدت 24 ساعت در درجه حرارت 4 درجه سانتی گراد زیر صفر نگهداری شده وچنانچه سلامت آن پس از طی این مدت تایید شود، بسته بندی شده و جهت عرضه به بازار مصرف می آید و چنانچه قرار باشد، گوشت بصورت منجمد نگهداری شود پس از عملیات بسته بندی در تونل انجماد که درجه حرارت آن حدود 40 درجه سانتیگراد زیر صفر است، به مدت زمان لازم نگهداری میشود. چنین گوشتی قابلیت ماندگاری بالا(تا چند ماه) در سردخانه را دارد.

به جهت رعایت بهداشت توصیه می شود از خرید گوشتهایی که بصورت لاشه در قصابیها عرضه می شوند، خودداری شود، زیرا احتمال آلودگی ثانویه حتی پس از خروج از کشتارگاه وجود دارد . مصرف گوشتهای قطعه بندی شده که در ظرفهای یک بار مصرف ارائه می شوند، باید حاوی برچسب های نشاندهنده رعایت شرایط بهداشتی و نظارت دامپزشکی باشد.

نکاتی در مورد سلامتی گوشت:

دامهایی که برای کشتار و تامین گوشت در نظر گرفته می شوند، در معرض دو نوع آلودگی قرار دارند:

آلودگیهای اولیه که شامل ابتلا به انواع بیماریها ی دامی یا مشترک بین انسان و دام است و آلودگیهای ثانویه که در حین اعمال کشتارگاهی،حمل و نقل و عرضه در شرایط غیر بهداشتی رخ می دهد. گوشت در معرض آلودگی به انواع میکروارگانیسمها قرار دارد. برای تشخیص بیماری در دامها ، شرط اصلی کشتار این دامها در کشتارگاههای صنعتی و انجام بازرسی گوشت، قبل و بعد از کشتار، توسط بازرسان است.در صورت مصرف گوشتهای کشتار شده در خارج از کشتارگاه ، احتمال ابتلای انسان به آلودگی ثانویه افزایش می یابد.

 

 

هنگام خرید گوشت به چه نکاتی باید توجه شود؟

از خریداری و مصرف گوشت دامهایی که بصورت غیر مجاز کشتار شده اند مانند گوشت های قطعه بندی شده فاقد مشخصات لازم، گوشت چرخ کرده آماده برای عرضه و لاشه های فاقد مهر کشتارگاه به طور جدی خودداری شود.عرضه و نگهداری گوشت باید در داخل یخچالهای ویترین دار صورت گیرد و مقدار گوشت موجود در مغازه، متناسب با ظرفیت یخچالهای موجود در فروشگاه باشد. گوشتی را که در خارج از یخچال نگهداری میشود، نباید خریداری نمود. گوشت چرخ کرده باید در حضور مشتری از لاشه تایید شده با مهر دامپزشکی و در چرخ گوشت تمیز تهیه گردد.از خرید، گوشت چرخ کرده ای که در قصابی ها بصورت آماده عرضه می گردد و یا دارای بسته بندی مناسب با مشخصات بهداشتی کامل نیستند،باید خودداری کرد.

 

ویژگیهای ظاهری گوشت قرمز سالم:

گوشت سالم باید در کشتارگاههای مجاز تهیه شده و دارای مهر دامپزشکی باشد. ظاهر آن لزج، چسبنده و مترشح نباشد.خشک و یا چروکیده بودن در گوشت از علایم نگهداری آن، در شرایط نامناسب و غیر بهداشتی است.
گوشت نباید دارای نقاط خونریزی و دانه های غیر عادی باشد.عضلات سفتی و قوام طبیعی خود را داشته باشد و با فشار و پس از برداشتن انگشت، به حالت اولیه برگردند.بوی گوشت در حالت طبیعی و سلامت، بوی مخصوص لاشه های کشتاری است و هر نوع بوی غیر طبیعی و نامطبوع مانند ترشیدگی، عفونت، گندیدگی، کپک زدگی و یا تعفن، از علایم فساد گوشت است.

رنگ طبیعی گوشت،با توجه به نوع دام کشتاری،صورتی متمایل به قرمز است،کم رنگ بودن گوشت ممکن است علامت کم خونی و بیماری مزمن بوده باشد.پر رنگ بودن گوشت و تیره رنگی گوشت علامت، عدم خروج کامل خون در هنگام ذبح است که خود از علائم احتمالی ابتلای دام به بیماری عفونی و یا مرگ دام، قبل از کشتار است.
هرگونه تغییر رنگ گوشت از قرمز به رنگ سبز،قهوه ای،خاکستری، سیاه،از علائم فساد گوشت تلقی میشود. لاشه دامهای کشتار شده باید در پایان عملیات کشتارگاهی ،شستشوی کامل شده و بلافاصله در دمای 0 الی 4 درجه سانتیگراد سرد شوند، بهترین روش نگهداری گوشت تازه،حفظ این دما تا هنگام مصرف است.

از نظر بهداشتی، بهترین روش عرضه گوشت بصورت قطعه کردن و بسته بندی در ظروف مناسب بهداشتی و دارای برچسب حاوی کد بهداشتی بهره برداری دامپزشکی،نام و نوع فرآورده،نام و نشانی کشتارگاه، تاریخ تولید و انقضای مصرف و شرایط نگه داری گوشت است.

 

 

خرید انواع گوشت:

بسته گوشتی را انتخاب کنید که سرد بوده و در یخچال قرار گرفته باشد و ظرف و پلاستیک بسته بندی،آن پاره گی نداشته باشد.دقت کنید که حتما مشخصات بهداشتی روی بسته بندی درج شده باشد. در صورت امکان آنرا در یک نایلون دیگر قرار داده و در آنرا محکم ببندید تا در صورتی که آب از آن نفوذ کرد،موجب آلودگی مواد غذایی دیگر نشود.تقلبات گوشت چرخ کرده به یکی از روشهای زیر میتواند صورت بگیرد:

*استفاده از گوشت دامهایی که بصورت غیر مجاز کشتار شده اند.

*استفاده از پیه، دنبه و چربیها ی اضافی لاشه ها.

*استفاده از احشای دامهای کشتاری مانند جگر سفید، پستان، طحال و یا سنگدان مرغ.

*افزودن رنگهای صنعتی (مجاز و غیر مجاز) برای قرمز نشان دادن گوشت.

*استفاده از گوشت لاشه های مرده و یا حتی گوشت سایر دامها.

انتقال باکتریها:

باکتریهای موجود در شیره گوشت خام قادرند،غذاهایی را که با رعایت موازین بهداشتی پخته شده اند و یا مواد غذایی که بصورت خام مصرف میشوند را (مثل ترکیبات سالاد) آلوده سازند. به منظور پیشگیری از انتقال آلودگی ، رعایت نکات زیر ضروری است:

-دستهایتان را قبل و بعد از تماس با گوشت خام با آب گرم و صابون بشویید.

-ظروف بسته بندی واد غذایی را به هیچ وجه ، مجددا مورد استفاده قرار ندهید.

-ابزار و سطوحی که در تماس با گوشت خام بوده اند( مانند کارد، تخته گوشت و غیره) را با آب گرم و مایع ظرفشویی و یا مواد ضد عفونی کننده بشویید.

-جهت قطعه نمودن و آماده سازی گوشت،از تخته گوشتهای بدون خلل و فرج و قابل شستشو استفاده کنید.

-همبرگر یا گوشتهای پخته را در ظرفی که مواد اولیه خام در آن تهیه شده است، قرار ندهید.

نوعی از باکتری اشریشیا کلی که در روده ی حیوانات تجمع می یابد و در شرایط غیر بهداشتی بعضی از قصابی ها به گوشت منتقل میشود، ماده ای ترشح میکند که لایه های روده را تخریب میکند و موجب بیماری به نام کولیت خونریزی دهنده میشود، این نوع باکتری در دمای یخچال و فریزر زنده می ماند و حتی در دمای 4 درجه سانتیگراد نیز به آهستگی تولید مثل میکند.اگرچه تعداد باکتری که موجب بیماری می شود هنوز از این گونه باکتریها، موجب بیماری خطرناک و مرگ به ویژه در کودکان می گردد، تنها راه ایمن بودن از این میکروب ها پخت کامل گوشت است.

باکتریها در همه جا موجودند،باکتریهای بیماریزا مثل سالمونلا ،گونه ای از اشریشیا کلی ،کمپیلوباکتر ژژونی،لیستریا مونوسیتوژنز، و استافیلوکوک اورئوس از جمله مهمترین آلوده کننده های مواد غذایی هستند که رنگ و بویی ندارند و با چشم نیز دیده نمی شوند. زمانی که گوشت چرخ میشود، سطح بیشتری از آن در تماس با این باکتریها قرار می گیرد. بهترین دما برای رشد و تکثیر این باکتریها ، باید گوشت چرخ کرده را در دمای 4 درجه سانتیگراد یا کمتر نگهداری نموده و حداکثر طی 2 روز مصرف کنیم و یا آنرا منجمد نماییم. به منظور از بین رفتن تمام باکتریهای بیماریزا ، گوشت را باید حداقل تا دمای 71 درجه سانتیگراد حرارت داد.

 

 

نگهداری گوشت در منزل:

پس از انتقال گوشت چرخ کرده به منزل باید بلافاصله آنرا در یخچال قرار داده و یا منجمد کنید، این عمل به حفظ تازگی گوشت و کاهش رشد باکتریها کمک میکند. دمای یخچال 0 الی 4 درجه سانتیگراد بوده و گوشت تازه در فاصله 1 الی 2 روز مصرف گردد.به منظور نگهداری طولانی مدت، گوشت را باید، در کیسه های مخصوص فریزر قرار دهید.گوشت چرخ کرده را تا 3ماه میتوان در فریزر نگهداری نمود. بهتر است تاریخ ورود به فریزر را بر روی برچسب هر بسته نوشته، تا مدت زمان نگهداری آنها قابل کنترل باشد.انجماد سریع و در فریزر با دمای 18 درجه سانتیگراد زیر صفر ، بهترین روش انجماد محسوب می شود.

بهترین روش رفع انجماد گوشت:

بهترین روش برای رفع حالت انجماد، قرار دادن بسته گوشت منجمد در یخچال به مدت 24 ساعت است.این روش موجب رفع انجماد گوشت در محیط خنک و با حداقل رشد باکتریها می شود.برای رفع انجماد سریعتر ، میتوان از میکروفر استفاده نمود. در صورتی که از میکروفر استفاده می کنید باید بلافاصله پس از رفع انجماد در میکروفر بعضی از قسمتهای گوشت پخته میشود. هرگز گوشت چرخ کرده ای را که در مایکروفر، رفع انجماد شده است، دوباره منجمد نکنید. هیچگاه گوشت چرخ کرده و یا غذای فاسد شدنی را در دمای اتاق بیش از 2 ساعت نگهداری نکنید.

قطعات گوشت:

در یک تقسیم بندی کلی ، لاشه گوساله به قطعات زیر تقسیم بندی میشود:

فیله: که حدود یک درصد از وزن لاشه را شامل میشود.هنگام استخوان گیری، فیله را از استخوانهای کمر جدا می کنند.فیله به سه قسمت سر، میانی و انتهایی تقسیم می شود.فیله استیک از قسمت سر فیله، درست می شود.

راسته: که حدود ده درصد از وزن لاشه را تشکیل داده و علاوه بر کباب که در کشور ما ،از راسته درست میکنند، در کشورهای خارجی جهت تهیه روست بیف استفاده می کنند.

ران: این بخش حدود 30 درصد از وزن لاشه بوده و از ماهیچه های پا و لگن تشکیل می شود.

سردست: این بخش حدود 27% از وزن لاشه را تشکیل میدهد و شامل ماهیچه های دست و شانه است. قطعات سر دست در کشورهای مختلف جهان به صورت متفاوت و به قطعات کوچکتر تقسیم شده و به فروش میرسد.

گردن: این بخش نیز حدود 10 درصد از وزن لاشه بوده و شامل ماهیچه هایی است که از مهره های 1 الی 7 گردن را می پوشانند. این قسمت بیشتر مصرف صنعتی ( سوسیس، کالباس، همبرگر) داشته و همچنین برای تهیه گوشت چرخ شده یا خورشت نیز به کار میرود.

قلوه گاه: شامل دنده ها و ماهیچه های شکم بوده و حدود 22 درصد از وزن لاشه را تشکیل میدهد و چون میزان چربی آن به نسبت بالاست، بیشترین مصارف صنعتی را داشته و در فرآورده های گوشتی مصرف می شود. البته از قلوه گاه برای مصرف گوشت به صورت چرخ کرده نیز استفاده فراوان می شود.

 

 

 

 

 

در پایان:

*به هیچ وجه گوشت بسته بندی نشده خریداری نکنید.

*در هنگام خریدن گوشت بسته بندی شده به خصوصیات ظاهری گوشت و بسته بندی دقت کنید.

*از خرید گوشت به مقدار زیاد خودداری کنید تا گوشت مصرفی شما همواره تازه باشد.

*در مصرف گوشت قرمز حد اعتدال را رعایت کنید تا از عوارض مصرف زیاد در امان باشید.

 

منبع : دنیای تغذیه

http://hamburger808.com/index.php?option=com_content&view=article&id=104:1389-01-21-11-44-23&catid=44:1388-12-15-10-00-57

ماهواره،

 

مقدمه

ماهواره، یا «قمر مصنوعی»، به دستگاه‌های ساخت بشر گفته می‌شود که در مدارهایی در فضا به گرد زمین یا سیارات دیگر می‌چرخند.

اهمیت ماهواره‌ها برای مخابرات و بررسی منابع زمینی و پژوهش و کاربردهای نظامی و جاسوسی روزافزون است. بخشی از پژوهشهای علمی و تخصصی که در آزمایشگاه‌های مستقر در فضا انجام می‌شود، هرگز نمی‌توانست روی کره زمین جنبه عملی به خود گیرد.

تاریخچه

ظاهرا نخستین اشاره به ماهواره در ادبیات، نوشته‌ای از ادوارد اورت هیل است. او در سال ۱۸۶۹ در داستانی بنام «ماه آجری» از ماهواره‌ای حامل انسان نام می‌برد که به دور زمین می‌گردد. ژول ورن نیز در داستان «میلیون‌های بگم» در سال ۱۸۷۹ از گلوله توپی نام می‌برد که بطور ناخواسته در مدار زمین به گردش درآمده‌است. کنستانتین سیولخوسکی نیز در رساله خود بنام «اکتشاف فضای کیهانی با وسائل عکس‌العملی» در میان انبوهی از اندیشه‌های نو در مورد فضانوردی، از ماهواره نیز نام می‌برد. در سال ۱۹۴۵ آرتور سی. کلارک نویسنده داستان‌های علمی، برای اولین بار پیشنهاد کرد که ماهواره‌های ارتباطی برای تامین ارتباط در سراسر زمین در مدار زمین‌هم‌زمان کره زمین قرار گیرند.

تاریخچه ماهواره‌های مصنوعی: اولین ماهواره مصنوعی اسپوتنیک ۱ (Sputnik ۱) بود که توسط شوروی در ۴ اکتبر ۱۹۵۷ شروع به کار کرد. که این باعث به راه افتادن یک رقابت فضایی بین شوروی و آمریکا شد. آمریکا نیز اولین ماهواره خود را در ۳۱ ژانویه ۱۹۵۸ به فضا پرتاب کرد. بزرگترین ماهواره مصنوعی که هم اکنون به دور زمین می‌چرخد ایستگاه بین المللی فضایی می‌باشد.

انواع ماهواره

•ماهواره ضد سلاح: که بعضی مواقع ماهواره‌های کشنده نیز خوانده می‌شوند، که ماهواره‌هایی هستند که برای خراب کردن ماهواره‌های دشمن و دیگر سلاح‌های مداری و اهداف دیگر طراحی شده‌اند. که هم آمریکا و هم روسیه از این نوع ماهواره دارند.

•ماهواره‌های ستاره‌شناختی: که برای مشاهده فاصله سیاره‌ها و کهکشان‌ها و دیگر اشیای خارجی فضا استفاده می‌شود.

•ماهواره‌های زیستی : ماهواره‌هایی هستند که برای حمل ارگانیسم‌های زنده طراحی شده‌اند، عموماً برای آزمایش‌های علمی استفاده می‌شوند.

•ماهواره‌های مخابراتی : ماهواره‌هایی هستند که برای اهداف ارتباط راه دور در فضا قرار گرفته‌اند. ماهواره‌های مخابراتی مدرن نوعاً از مدارهای زمین‌همگام، مولنیا (Molniya) و پایین‌زمینی استفاده می‌کنند.

•ماهواره‌های مینیاتوری : ماهواره‌هایی هستند که دارای وزن کم و سایز کوچک به طور غیر عادی می‌باشند. طبقه بندی جدیدی که برای گروه بندی این ماهواره‌ها استفاده می‌شود عبارت است از : ماهواره‌های کوچک (۵۰۰-۲۰۰kg)، ماهواره‌های میکرو (زیر ۲۰۰kg) و ماهواره‌های نانو (زیر ۱۰ کیلوگرم)

•ماهواره‌های هدایت‌کننده : ماهواره‌هایی هستند که از پخش کردن سیگنال‌های رادیویی استفاده می‌کنند تا دریافت کننده‌های موبایل را در زمین فعال نمایند تا مکان دقیق آن‌ها مشخص شود.

•ماهواره‌های اکتشافی : ماهواره‌های مشاهداتی زمین یا ماهواره‌های مخابراتی می‌باشند، که برای کاربردهای نظامی و جاسوسی مستقر شده‌اند. • ماهواره‌های زمین شناسی : ماهواره‌هایی هستند که برای نظارت بر محیط، هواشناسی و ساختن نقشه و... استفاده می‌شوند.

•ایستگاه فضایی : یک ساختار ساخته دست بشر می‌باشد که برای زندگی انسان در فضای خارج طراحی شده‌است. یک ایستگاه فضایی از انواع فضاپیماها به وسیله نقصش در نیرو محرکه زیاد یا امکانات بر زمین نشستن، متمایز می‌شود-به جای موتورهای دیگر به عنوان جابه جایی به و از ایستگاه استفاده می‌شود. ایستگاه‌های فضایی برای باقی ماندن در مدار برای مدت کوتاهی طراحی شده‌اند، برای قسمتی از هفته یا ماه یا حتی سال.

•ماهواره‌های تتر (Tether) : ماهواره‌هایی هستند که به وسیله یک کابل که به آنها تتر (افسار) می‌گویند، به ماهواره‌های دیگر وصل می‌شوند.

•ماهواره‌های هوا شناسی : که به طور ابتدایی برای نشان دادن آب و هوای کره زمین به کار می‌روند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سنجش از راه دور

سنجش از دور در بسیاری از زمینه های علمی و تحقیقاتی کاربردهای گسترده ای دارد. از جمله کاربردهای فن سنجش از دور می توان به استفاده از آن در زمین شناسی، آب شناسی، معدن، شیلات، کارتوگرافی، جغرافیا، مطالعات زیست شناسی، مطالعات زیست محیطی، سیستم های اطلاعات جغرافیایی، هواشناسی، کشاورزی، جنگلداری، توسعه اراضی و به طور کلی مدیریت منابع زمینی و غیره اشاره کرد.

مقدمه
سنجش از دور در بسیاری از زمینه های علمی و تحقیقاتی کاربردهای گسترده ای دارد. از جمله کاربردهای فن سنجش از دور می توان به استفاده از آن در زمین شناسی، آب شناسی، معدن، شیلات، کارتوگرافی، جغرافیا، مطالعات زیست شناسی، مطالعات زیست محیطی، سیستم های اطلاعات جغرافیایی، هواشناسی، کشاورزی، جنگلداری، توسعه اراضی و به طور کلی مدیریت منابع زمینی و غیره اشاره کرد. سنجش از دور می تواند تغییرات دوره ای پدیده های سطح زمین را نشان دهد و در مواردی چون بررسی تغییر مسیر رودخانه ها، تغییر حد و مرز پیکره های آبی چون دریاچه ها، دریاها و اقیانوسها، تغییر مورفولوژی سطح زمین و غیره بسیار کارساز است. افزون بر این یک سیستم سنجش از دور با توجه به این که بر اساس ثبت تغییرات و اختلافهای بازتابش الکترومغناطیسی از پدیده های مختلف کار می کند، میتواند حد و مرز پدیده های زمینی اعم از مرز انواع خاکها، سنگها، گیاهان، محصولات کشاورزی گوناگون و ... را مشخص کند. سنجش از دور در پیش بینی وضع هوا و اندازه گیری میزان خسارت ناشی از بلایای طبیعی کشف آلودگی آبها و لکه های نفتی در سطح دریا، اکتشافات معدنی نیز کاربرد دارد. بدون شک استفاده از این فن در مطالعات اکتشافی و منابع طبیعی و سایر موارد پیش گفته نه تنها سرعت انجام مطالعات را بیشتر می کند بلکه از نظر دقت و هزینه و نیروی انسانی نیز بسیار با صرفه تر است.

 

بطورکلی از زمانهای گذشته تا کنون روشهای مختلفی برای جمع آوری داده های مبتنی بر مکان وجود دارد که از آن جمله می توان به مشاهدات نجومی، فتوگرامتری، نقشه برداری و سنجش از دور اشاره نمود. سنجش از دور از زمره روشهای جمع آوری داده محسوب می گردد که در آن کمترین میزان تماس مستقیم با اشیاء و عوارض مورد اندازه گیری را داشته و برخلاف سایر روشها که عوامل انسانی در گردآوری و تفسیر داده های زمینی نقش دارند، در روش سنجش از دور این وظیفه بر عهده سنجنده ها خواهد بود.
در ادامه تعاریف متعددی از سنجش از دور (Remote Sensing) ارائه می گردد:
· سنجش از دور دانش پردازش و تفسیر تصاویری است که حاصل ثبت تعامل انرژی الکترومغناطیس
و اشیاء می باشند (Sabins 1997).
· سنجش از دور علم و هنر به دست آوردن اطلاعات درباره یک شیء منطقه یا پدیده، از طریق پردازش
و آنالیز داده های اخذ شده بوسیله یک دستگاه (بدون تماس مستقیم با شیء منطقه یا پدیده
مورد مطالعه) است(ASP, 1983).
· سنجش از دور بر سنجیدن اشیاء از مسافتی خاص، یعنی تشخیص و اندازه گیری ویژگیهای یک جسم
بدون تماس بالفعل با آن جسم، دلالت دارد(Harper و Dorothy nv1983).
1- منبع انرژی
منبع انرژی که خود تولید کننده حجم وسیعی از موج الکترومغناطیس است، سبب پراکنش این امواج به اشیاء و پدیده های روی زمین شده که باز تابش آن به سنجنده ها می رسد. بزرگترین منبع انرژی خورشید محسوب می گردد. در بعضی از موارد سنجنده ها خود امواج الکترومغناطیس را تولید و به سمت عوارض گسیل می دهند.
2- اتمسفر
هنگامیکه انرژی الکترومغناطیس از منبع خورشید منتشر شد در را رسیدن به اشیاء و پدیده های روی زمین از محیطی بنام اتمسفر عبور می کند. اتمسفر از لایه های مختلفی تشکیل یافته که روی عبور امواج الکترومغناطیس تاثیر می گذارد. این تاثیر بصورت جذب و تفرق انرژی ظاهر می گردد. یکی از پدیده های متداول که در تصاویر مشاهده می گردد، ابرها بوده که از ملکولهای بخار آب تشکیل شده اند. این ملکولها سبب جذب بخش بزرگی از امواج الکترومغناطیس می گردند. لذا برای رهایی از این پدیده، سنجنده ها به گونه ای طراحی می گردند تا برای دریافت امواج کمتر در محدوده جذب اتمسفر قرار گیرند. معمولا طول موجهای بلند (در محدوده ماکرویو) کمتر از لایه های اتمسفر تاثیر می پذیرند. بهمین دلیل در مناطقی که در بیشتر روزهای سال آسمان ابری است، از سنجنده های راداری استفاده می گردد.
3- اشیاء و عوارض
امواج الکترومغناطیس پس از عبور از لایه های اتمسفر به اشیاء و پدیده های روی زمین رسیده و دست خوش تغییرات جدیدی خواهد شد. بدین صورت که قسمتی از امواج به پدیده ها برخورد کرده و جذب آنان می گردد. قسمتی از آنها عبور نموده و قسمتی منعکس می شوند. بخش انعکاس یافته امواج که در فضا منتشر می گردد، توسط سنجنده ها دریافت می گردد.
4- سنجنده
جمع آوری امواج الکترومغناطیس جهت اندازه گیری و ثبت، از وظایف سنجنده ها محسوب می شوند. بطور کلی سنجنده ها از لحاظ منبع انرژی به دو دسته سنجنده های فعال (Active) و سنجنده های غیر فعال(Passive) تقسیم می گردند. سنجنده های غیر فعال از آن دسته سنجنده هایی هستند که به منبع نور خورشید و سایر پارامترهای مرتبط با آن وابستگی شدت دارند. در مقابل سنجنده های فعال قرار داشته که از لحاظ تامین انرژی الکترومغناطیس و سایر عوامل جوی و اتمسفری کاملا مستقل عمل می نمایند. بعنوان مثال سنجنده های راداری از این نوع می باشند.
مراحل رشد تاریخی سنجش از دورمراحل رشد تاریخی سنجش از دور
1- در سال 1859 اولین عکس هوایی توسط گاسپارد فلیکس از یک بالون هوایی تهیه شد.
2- در سال 1903 از کبوترهای جاسوس در ماموریت های نظامی استفاده شد.
3- در سال 1908 ویلبررایت اولین هواپیمای عکاس را رهبری نمود و بونویلان عکسهای هوایی را تهیه کرد.

4- در سالهای آخر جنگ جهانی اول عکسهای هوایی به سرعت برای اهداف شناسایی بکار گرفته شدند. اما جنگ جهانی دوم دوره جدیدی برای عکسبرداری های هوایی به همراه داشت.پیشرفتهای مهمی در صنعت عکسبرداری حاصل شد.استفاده از فیلمهای حساس مادون قرمز رایج گردید.
5- در دهه 1960 آمریکا از طریق ماهواره های جاسوسی خود شروع به جمع آوری اطلاعات بر علیه کوبا و شوروی سابق نمود. در سال 1972 ناسا اولین ماهواره ارزیابی منابع زمینی بنام ERTS-1 را به فضا پرتاب کرد که بعدها تحت نام لندست شناخته شد.
6- در سال 1972 اولین سری ماهواره های لندست با دوربین و سنجنده های RBV (Return Beam Vidicon)، MSS (Multi spectral sensor) و TM(Thematic Mapper) در چهار و هفت باند توسط ایالات متحده آمریکا در مدار زمین قرار گرفته، از این مرحله که تصویربرداری از حالت آنالوگ خارج و بصورت رقومی درآمد، دریچه ای جدید برای پردازش تصاویر و نهایتا " تعبیر و تفسیر آنها به روی بشر گشوده شد. .
7- فرانسه در سال 1986 اولین سری ماهواره های SPOT خود را با قدرت تفکیک 10 و 20 متر (درسه باند) در مدار کره زمین قرار داد.
8- هندوستان سری ماهواره های IRS (Indian Remote Sensing) را در سال 1988 تکمیل نمود.
9- در این میان کشور ژاپن و آژانس فضایی اروپا در سال 1991 به ترتیب اقدام به ساخت سری ماهواره های ERS(European RS Satellites), MOS (Marine Observation Satellites) نموده ماهواره های خود را در مدار کره زمین قرار دادند.
10- در سال 1991، کشور کانادا سری ماهواره های Radar-sat (Radio Detection & Ranging Satellite) را تکیمل و به فضا پرتاب نمود.
11- در سال 1995، با مشارکت کشورهای برزیل و چین، ماهواره CBERS(China-Brazil Earth Resource Satellite) به فضا
پرتاب شد.
12- با پرتاب ماهواره هایIKONOS (قدرت تفکیک 8/. متر و 2/3 متر) در سال 1999و Quick-Bird (قدرت تفکیک ./6 متر و 44/2 متر) درسال 2001، قدم بزرگی در جهت تولید و بکارگیری تصاویر ماهواره ای با قدرت تفکیک بالا برداشته شد.
13- در سال 2003 با ساخت و پرتاب ماهواره پیشرفته Orbview (قدرت تفکیک 1 متر و 4 متر) قدم جدیدی در عرصه تصویر برداری ماهواره ای برداشته شد.
14- سازمان تحقیقات فضایی هند (ISRO)، در حال تحقیق درباره پروژه ماهواره هایی است که دارای قابلیت ارسال به فضا و بازگشت مجدد به زمین هستند. این پروژه در حال سپری کردن سیر تکاملی خود در ISRO است و انتظار می رود در سال 2005 بهره برداری شود.
15- در سال 2008 ماهواره Geo-eye (قدرت تفکیک 4/0 متر و 6/1 متر) در مدار زمین قرار گرفت. تاکنون این ماهواره جزو مدرنترین ماهواره های با قدرت تفکیک بالا محسوب می گردد که کاربردهای فراوانی در سنجش از دور دارد.

 

 

 

 

 

 

 

 

تاریخچه سنجش از راه دورتاریخچه سنجش از دور سازمان فضایی ایران
به دنبال پرتاب اولین ماهواره مطالعه منابع زمینی آمریکا که بعدها به سری لندست تغییر نام داد، دفتر جمع آوری اطلاعات ماهواره ای در سازمان برنامه و بودجه وقت در سال 1353 تاسیس گردید. پس از مطالعات اولیه و کسب نتایج مطلوب از تصاویر ماهواره ای و بمنظور دسترسی مستقیم به تصاویر ماهواره ای، دفتر مذکور به مرکز سنجش از دور تغییر نام داد. در سال 1355 در قالب "طرح استفاده از ماهواره " با هدف دریافت مستقیم اطلاعات ماهواره ای، پردازش، تکثیر و توزیع اقدام به خرید و نصب یک ایستگاه گیرنده تصاویر ماهواره ای در ماهدشت کرج گردید. در ایستگاه مذکور سیستمهای زیر پیش بینی گردید:
1- سیستم ردیابی و دریافت اطلاعات
2- سیستم فرایند و تصحیح اطلاعات
3- سیستم تفسیر اطلاعات
4- سیستم مدیریت اطلاعات
5- سیستم تکثیر و چاپ اطلاعات
در سال 1371 طبق ماده واحده مصوب مجلس شورای اسلامی، مرکز سنجش از دور ایران در قالب یک شرکت دولتی به وزارت پست و تلگراف و تلفن سابق واگذار شد. متعاقبا " در تاریخ 19/9/1382 به منظور انجام مصوبات شورای عالی فضایی کشور، تمامی فعالیتهای حاکمیتی مرکز سنجش از دور ایران به سازمان فضایی ایران محول گردید.

 

 

 

 

اولين ماهواره هاي سنجش از دور

اولين ماهواره هاي سنجش از دور به نام لندست(LANDSET) يا ماهواره هاي منابع زميني در سال 1972 توسط ايالات متحده ي آمريكا به فضا فرستاده شد.اين سري ماهواره ها در پيشرفت فن سنجش از دور نقش مؤثري داشتند. اكنون لندست 7 هنوز در حال كار است. اين ماهواره در ارتفاع 705 كيلومتري فراز زمين حركت مي كند و در هر 16 روز يك بار داده ها را از سراسر زمين جمع آوري مي كند. بايد بگوييم كه ماهواره ها در مدارهاي معين، در ارتفاع هاي مختلف و در مسيرهاي گوناگون به دور زمين گردش مي كنند

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ماهواره هاي ديگري به نام اسپات (SPOT) توسط فرانسه به فضا پرتاب شده اند كه مدار آنها در ارتفاع 830 كيلومتري زمين قرار دارد و داراي ويژگي برجسته نمايي و تصوير برداري مايل نيز هستند.

ماهواره ها وظايف گوناگوني دارند؛ براي مثال ماهواره هاي نوآ(NOAA)، يكي از ماهواره هايي است كه در مطالعات هواشناسي از آن استفاده مي شود. اين ماهواره كه در ارتفاع 870 كيلومتري قرار گرفته است، هر 101 دقيقه يك بار به دور زمين مي چرخد (شكل زير) و داده هايي چون ميزان دما، رطوبت، ويژگي لايه هاي ابر و ... را در ارتفاعات مختلف جوّ دربافت كرده و به ايستگاه هاي زميني مخابره مي كند. ص 82و83

 

 

 

 

 

 

مهمترین قابلیتهای داده های سنجش از دور
داده های سنجش از دور به دلیل یکپارچه و وسیع بودن، تنوع طیفی، تهیه پوشش های تکراری و ارزان بودن، در مقایسه با سایر روشهای گردآوری اطلاعات از قابلیت های ویژه ای برخوردار است که امروزه عامل نخستین در مطالعه سطح زمین و عوامل تشکیل دهنده آن محسوب می شود. امکان رقومی بودن داده ها موجب شده است که سیستم های کامپیوتری بتوانند از این داده ها به طور مستقیم استفاده کنند و سیستم های داده ها جغرافیایی و سیستم های پردازش داده ها ماهواره ای با استفاده از این قابلیت طراحی و تهیه شده است. سهل الوصول بودن داده ها، دسترسی سریع به نقاط دور افتاده و دقت بالای آنها از امتیازات خاص این فن محسوب می شود.
مراحل تاریخی رشد سنجش از دور
1- در سال 1859 اولین عکس هوایی توسط گاسپارد فلیکس از یک بالون هوایی تهیه شد.
2- در سال 1903 از کبوترهای جاسوس در ماموریت های نظامی استفاده شد.
3- در سال 1908 ویلبر رایت اولین هواپیمای عکاس را رهبری نمود و بونویلان عکسهای هوایی را تهیه کرد.
4- در سالهای آخر جنگ جهانی اول عکسهای هوایی به سرعت برای اهداف شناسایی بکار گرفته شدند. اما جنگ جهانی دوم دوره جدیدی برای عکسبرداری های هوایی به همراه داشت.
5- در دهه 1960 آمریکا بر علیه کوبا و شوروی سابق شروع به جمع آوری اطلاعات از طریق ماهواره های جاسوسی نمود.
6- در سال 1972 ناسا اولین ماهواره ارزیابی منابع زمینی بنام ERTS-1 را به فضا پرتاب کرد که بعدها تحت نام لندست شناخته شد. در سال 1972 اولین سری ماهواره های لندست با دوربین و سنجنده های RBV (Return Beam Vidicon)، MSS (multispectral sensor) و TM(Thematic Mapper) در چهار و هفت باند توسط ایالات متحده آمریکا در مدار زمین قرار گرفته، از این مرحله که تصویربرداری از حالت آنالوگ خارج و بصورت رقومی درآمد، دریچه ای جدید برای پردازش تصاویر و نهایتا" تعبیر و تفسیر آنها به روی بشر گشوده شد.
7- فرانسه در سال 1986 اولین سری ماهواره های SPOT را با قدرت تفکیک 10 و 20 متر (در سه باند) به فضا فرستاد.
8- هندوستان سری ماهواره های IRS (Indian Remote Sensing) را در سال 1988راه اندازی نمود.
9- ژاپن در سال 1990 سری ماهواره های MOS (Marine Observation Satellites) و آژانس فضایی اروپا سری ماهواره های ERS را به فضا فرستادند.
(European Remote-Sensing Satellites)
10- در سال 1991، کانادا سری ماهواره هایRadar-sat را در مدار زمین قرار داد. (Radio Detection and Ranging-Satellite )
11- در سال 1995، مشارکت برزیل و چین جهت پرتاب ماهواره CBERS
(China-Brazil Earth Resource Satellite)
12- در سال 1996، آمریکا با پرتاب ماهواره IKONOS با قدرت تفکیک 1 متر و 4 متر
13- در سال 1999و پرتاب ماهواره های QuickBird با قدرت تفکیک 61 سانتیمتر و 44،2 متر
14- در سال 2001 و OrbView با قدرت تفکیک 1 متر و 4 متر
در سال 2003 و سازمان تحقیقات فضایی هند (ISRO)، در حال تحقیق درباره پروژه ماهواره هایی است که دارای قابلیت ارسال به فضا و بازگشت مجدد به زمین هستند. این پروژه در حال سپری کردن سیر تکاملی خود در ISRO است و انتظار می رود در سال 2005 بهره برداری شود. ماهواره های مهم و مشخصات آنان در جدول آمده است. امروزه تعداد زیادی از ماهواره ها مجهز به انواع سنجنده ها بدور زمین گردش می کنند و انبوهی از اطلاعات متنوع را در بارة سیارة زمین در اختیار متخصصان قرار می دهند.
در زمینه کاربردهای داده های ماهواره ای می توان به طور اختصار به موارد زیر اشاره کرد:

 

كاربرد هاي مهم  سنجش از دور 
       سنجش از دور در بسياري از زمينه هاي علمي و تحقيقاتي كاربردهاي گسترده اي دارد. از جمله كاربردهاي فن سنجش از دور مي توان به استفاده از آن در زمين شناسي، آب شناسي، معدن، شيلات، كارتوگرافي، جغرافيا، مطالعات زيست شناسي، مطالعات زيست محيطي، سيستم هاي اطلاعات جغرافيايي، هواشناسي، كشاورزي، جنگلداري، توسعه اراضي و به طوركلي مديريت منابع زميني و غيره اشاره كرد.
        سنجش از دورمي تواند تغييرات دوره اي پديده هاي سطح زمين را نشان دهد و در مواردي چون بررسي تغيير مسير رودخانه ها، تغيير حد و مرز پيكره هاي آبي چون درياچه ها، درياها و اقيانوسها، تغيير مورفولوژي سطح زمين و غيره بسيار كارساز است. افزون بر اين يك سيستم سنجش از دور با توجه به اين كه بر اساس ثبت تغييرات واختلافهاي بازتابش الكترومغناطيسي از پديده هاي مختلف كار مي كند، ميتواند حد و مرز پديده هاي زميني اعم از مرز انواع خاكها، سنگها، گياهان، محصولات كشاورزي گوناگون و ... را مشخص كند. سنجش از دور در پيش بيني وضع هوا و اندازه گيري ميزان خسارت ناشي ازبلاياي طبيعي،كشف آلودگي آبها و لكه هاي نفتي در سطح دريا، اكتشافات معدني نيز كاربرد دارد. بدون شك استفاده از اين فن در مطالعات اكتشافي و منابع طبيعي و ساير موارد پيش گفته نه تنها سرعت انجام مطالعات را بيشتر مي كند،بلكه از نظر دقت و هزينه و نيروي انساني نيز بسيار با صرفه تر است. 
برخی از پدیده ها و عوارض سطح زمین در طی دوره زمانی تغییر می یابد. علت این تغییرات می تواند عوامل طبیعی مانند سیل، آتشفشان، زلزله، تغییرات آب و هوایی، یا عوامل مصنوعی مانند دخالت انسان در محیط زیست باشد. برای مثال تغییر سطح آب دریای خزر در طی یک دوره 10 تا 20 ساله، تغییر میزان سطح پوشش و جنگلها درشمال کشور و تغییر پوشش گیاهی نخل در جنوب کشور و میزان آسیب آنها در دوران جنگ را می توان با استفاده از داده های ماهواره ای با دقت بسیار زیادی مطالعه کرد.
با استفاده از داده های ماهواره ای می توان مرزهای بسیاری از سازندهای زمین شناسی را از یکدیگر تفکیک کرد، گسله ها را مورد مطالعه قرار داد ونقشه های گوناگون زمین شناسی تهیه کرد. از جمله نقشه های زمین شناسی گوناگون که با استفاده از داده های ماهواره ای می توان تهیه کرد، نقشه گسله ها و شکستگی ها، نقشه سازندهای سنگی مختلف، نقشه خاکشناسی و نقشه پتانسیل ذخایر تبخیری سطحی را میتوان نام برد. افزون براین با توجه به گستره بسیار وسیع زیر پوشش هر تصویر ماهواره ای، چنین تصاویری برای مطالعات کلان منطقه ای برای زمین شناسان بسیار مفید است.
تشخیص وتمایزگونه های گیاهی مختلف، محاسبه سطح زیر کشت محصولات کشاورزی، مطالعه مناطق آسیب دیده کشاورزی براثرکم آبی یا حمله آفتهای مختلف به آنها از جمله مهمترین کاربردهای داده های ماهواره ای است. تهیه نقشه جامع پوشش گیاهی هر منطقه، تهیه نقشه آبراهه ها و ارتباط آنها با مناطق مستعدکشت و برآورد میزان محصول زیر کشت از کاربردهای دیگر چنین اطلاعاتی است. لازم به ذکر است که وزارت بازرگانی و کشاورزی کشور ایالات متحده آمریکا از ابتدای تکوین تکنولوژی سنجش از دور همه ساله محصول کشاورزی کشور آمریکا وتمام کشورهای جهان را با استفاده ازتصاویر ماهواره ای برآورد می کند تا برای برنامه ریزی بازار و تولید اطلاعات مفید و لازم را بدست آورد. افزون بر این مطالعه میزان انهدام جنگلها و یا میزان پیشرفت جنگل کاری از کاربردهای دیگر این تصاویر است.

مطالعه آبهای سطحی منطقه و تهیه نقشه آبراهه ها، بررسی تغییر مسیر رودخانه ها بر اثر عوامل طبیعی یا مصنوعی، تخمین میزان آب سطحی هر منطقه از جمله جالبترین کاربرد داده های ماهواره ای است.کشور ما از جمله کشورهایی است که با وجود داشتن منابع آبهای سطحی در بسیاری مناطق از مشکل کم آبی رنج می برد، که استفاده از تکنولوژی نوین وبه دست آوردن اطلاعات دقیق می تواند راهگشای استفاده بهتر ازمنابع آب کشور باشد.
اهمیت آب به عنوان یکی از چهار عنصر اصلی حیات و جایگاه خاص آن در آبیاری، تولید انرژی و صنعت و ... بر همگان کاملاً مشخص است و تحقیق در خصوص کیفیت، آلودگی و یا خلوص آن، برنامه ریزی برای استفاده معقول از آب را میسر می سازد. تصاویر ماهواره ای، به دلیل ویژگی های خود و بخصوص تکراری بودن، زمینه های مناسبی را برای مطالعه آب به عنوان یکی از منابع زمینی، فراهم نموده اند. به طور کلی بیشترین مقدار اشعه خورشید، در لایه های فوقانی (حدود دو متری آب) جذب می شوند و این خاصیت، بستگی زیادی به نوع طول موج دارد. اشعه مادون قرمز انعکاسی در چند سانتی متری از سطح آب جذب می شود و موجب ظهور زمینه سیاه بر روی تصاویر ماهواره ای می شود. موج آبی، هر چند بطور محسوس در آب نفوذ می کند ولی در عین حال در لایه های فوقانی به سرعت متفرق می شود و رنگ آبی را برای آب، موجب می گردد.
با استفاده از طول موجهای مختلف مورد استفاده در سنجش از دور بویژه در فاصله 6/0- 48/0 میکرو متر می توان اختلاف های سطوح مختلف آب را از نظر زمینه به وضوح مشاهده نمود.
تمام آبهای طبیعی دارای مقادیر مختلف ناخالصی هستند. هرگاه میزان نا خالصی آب در حدی باشد که مصارف آن به صورت آب مشروب و یا برای مقاصد آبیاری و صنعتی ناممکن باشد، آلوده به حساب می آید. آلودگی آب ممکن است در اثر فعالیتهای انسان یا از منابع طبیعی ناشی شود که در هر حال بسته به میزان ناخالصی، اختلاف زمینه در تصاویر ماهواره ای حاصل می شود و از این خاصیت برای مطالعه آب استفاده می گردد. برای مطالعه آلودگی آب، دو نوع عامل یا منبع آلودگی را می توان مورد توجه قرار داد. یکی منابع محدود در مناطقی خاص، نظیر فاضلاب های صنعتی، دیگر منابع غیر محدود، مانند مازاد حاصل از فعالیتهای کشاورزی و نیز موادی که پس از بارندگی یا به وسیله جریان آب رودخانه ها حمل می شوند.
تشخیص میزان آلودگی آب با استفاده از تصاویر ماهواره ای بسیار مشکل است، لیکن با بررسی و مطالعه تصاویر تکراری و تغییراتی که در زمینه سطوح آبی ظاهر می شود، می توان منابع آلودگی را شناسائی کرد. مثلاً زمینه نسبتاً روشنی که در نواحی نزدیک به ساحل، بر روی تصاویر دیده می شود، از ورود پساب های صنایع و یا فعالیتهای کشاورزی در مناطق نزدیک به دریا و بالا رفتن میزان انعکاس از لایه های آلوده در نواحی نزدیک به ساحل و اطراف جزیره ها ناشی می شود. حال آنکه، در نواحی دور از ساحل که عمق بیشتری هم دارند، معمولاً میزان آلودگی کمتر است و عدم انعکاس امواج این گونه آبها، زمینه تیره ای را بر روی تصاویر موجب می شود و براحتی از مناطق آلوده قابل تشخیص می باشند.
موارد دیگر استفاده از تصاویر ماهواره ای، مطالعه و بررسی طغیان آب و آثار آن بر مناطق سیل زده می باشد. معمولاً هنگام طغیان آب رودخانه ها، بالا آمدن آب دریا و پیشروی آب در نواحی ساحلی و سرانجام پس از جاری شدن سیل، سطوح کوچک و بزرگی از نواحی مجاور دریا و رودخانه ها به زیر آب می روند که با بررسی تصاویر تکراری ماهواره ای، می توان مناطق مورد طغیان را به سهولت تشخیص داده و نقشه های اراضی خسارت دیده را ترسیم نمود. پس از پایان طغیان آب، با مطالعه تصاویر تکراری، مدت لازم برای نفوذ آب در زمین، زه کشی طبیعی و تبخیر آب، می توان تا حدود زیادی در مورد جنس خاک و نفوذ پذیری آن قضاوت نمود و تشکیل دشت های سیلابی را در مجاورت رودخانه ها مشاهده کرد.
از تکنولوژی سنجش از دور بخصوص در چند زمینه مهم کاربردهای دریایی می توان استفاده کرد که ازآن جمله مطالعات دوره های پیشروی و پسروی کرانه دریا؛ مطالعات عمومی ویژگیها و خصوصیات توده های آبی مثل نقشه دمای سطح و رنگ آب و نقشه تراکم میزان کلروفیل و پلانکتون و مطالعات مربوط به تأثیر سایر پدیده ها بر دریا، از جمله وضعیت حرکت وتندی امواج دریا و غیره هستند. تابحال اقیانوسها طراحی وساخته شده است. مهمترین این ماهواره ها عبارتند از ماهواره “ موس” ژاپن و ماهواره “ سی ست” آمریکا. برای آگاهی بیشتر از جزئیات سنجنده ها و کاربردهای آن به بخش مربوط به این ماهواره در همین گزارش رجوع کنید.
امروزه برآورد میزان خسارت ناشی از بلایای طبیعی از قبیل سیل، زلزله، آتشفشان، طوفان و غیره با استفاده از داده های ماهواره ای بسیار متداول است. تعیین راهبرد مناسب برای جلوگیری و کاهش خسارت بلایای طبیعی از جمله دیگر کاربردهای داده های ماهواره ای است.
بطور کلی با توجه به خصوصیات اطلاعات ماهواره ای، امروزه در موارد گوناگون در زمینه منابع طبیعی از این اطلاعات استفاده می شود که اهم آنها عبارتند از:
- مطالعات جنگل و بررسی تغییرات آن.
- مطالعات مراتع و بررسی تغییرات آن.
- تهیه نقشه های مختلف از جمله کاربری اراضی، قابلیت اراضی و غیره.
- شناسائی محصولات کشاورزی و برآورد سطح زیر کشت آنها.
- مطالعه آبهای سطحی و شبکه رودخانه ها و بررسی تغییرات آبهای ساحلی.
- شناسائی مناطق دستخوش آفات و بیماریهای گیاهی و مناطق آتش سوزی.
- شناسائی معادن و مطالعه تغییرات حوزه های معدنی.
- کنترل مناطق شهری و نحوه گسترش شهرها.
- بررسی سیل و طغیان های آبی و خسارات ناشی از آنها.
- پیش بینی محصولات کشاورزی.
- مطالعه مربوط به شیلات و آبزیان.
- تهیه و تدارک اطلاعات مورد نیاز سیستم های اطلاعات جغرافیایی. 
     الف: مطالعه تغييرات دوره اي  
       برخي از پديده ها و عوارض سطح زمين در طي دوره زماني تغيير مي يابد. علت اين تغييرات مي تواند عوامل طبيعي مانند سيل، آتشفشان، زلزله، تغييرات آب و هوايي، يا عوامل مصنوعي مانند دخالت انسان در محيط زيست باشد. براي مثال تغيير سطح آب درياي خزر در طي يك دوره ۱۰ تا ۲۰ ساله، تغيير ميزان سطح پوشش  و جنگلها درشمال كشور و تغيير پوشش گياهي نخل در  جنوب كشور و ميزان آسيب آنها در دوران جنگ را مي توان با استفاده از داده هاي ماهواره اي با دقت بسيار زيادي مطالعه كرد. 
ب: مطالعات زمين شناسي 
     با استفاده از داده هاي ماهواره اي مي توان مرزهاي بسياري از سازندهاي زمين شناسي را از يكديگر تفكيك كرد، گسله ها را مورد مطالعه قرار داد ونقشه هاي گوناگون زمين شناسي تهيه كرد. از جمله نقشه هاي زمين شناسي گوناگون كه با استفاده از داده هاي ماهواره اي مي توان تهيه كرد، نقشه گسله ها و شكستگي ها، نقشه سازندهاي سنگي مختلف، نقشه خاكشناسي و نقشه پتانسيل ذخاير تبخيري سطحي را ميتوان نام برد. افزون براين با توجه به گستره بسيار وسيع زير پوشش هر تصوير ماهواره اي، چنين تصاويري براي مطالعات كلان منطقه اي براي زمين شناسان بسيار مفيد است. 
ج: مطالعات كشاورزي وجنگلي 
       تشخيص وتمايزگونه هاي گياهي مختلف، محاسبه سطح زير كشت محصولات كشاورزي، مطالعه مناطق آسيب ديده كشاورزي براثركم آبي يا حمله آفتهاي مختلف به آنها از جمله مهمترين كاربردهاي داده هاي ماهواره اي است. تهيه تقشه جامع پوشش گياهي هر منطقه، تهيه نقشه آبراهه ها و ارتباط آنها با مناطق مستعدكشت  و برآورد ميزان محصول زير كشت از كاربردهاي ديگر چنين اطلاعاتي است. لازم به ذكر است كه وزارت بازرگاني و كشاورزي كشور ايالات متحده آمريكا از ابتداي تكوين تكنولوژي سنجش از دور همه ساله محصول كشاورزي كشور آمريكا وتمام كشورهاي جهان را با استفاده ازتصاوير ماهواره اي برآورد مي كند تا براي برنامه ريزي بازار و توليد اطلاعات مفيد و لازم را بدست آورد. افزون بر اين مطالعه ميزان انهدام جنگلها و يا ميزان پيشرفت جنگل كاري از كاربردهاي ديگر اين تصاوير است. 
     د- مطالعات منابع آب
         مطالعه آبهاي سطحي منطقه و تهيه نقشه آبراهه ها، بررسي تغيير مسير رودخانه ها بر اثر عوامل طبيعي يا مصنوعي، تخمين ميزان آب سطحي هر منطقه از جمله جالبترين كاربرد داده هاي ماهواره اي است.كشور ما از جمله كشورهايي است كه با وجود داشتن منابع آبهاي سطحي در بسياري مناطق از مشكل كم آبي رنج مي برد، كه استفاده از تكنولوژي نوين وبه دست آوردن اطلاعات دقيق مي تواند راهگشاي استفاده بهتر ازمنابع آب كشور باشد. 
    ح- مطالعات دريايي 
      از تكنولوژي سنجش از دور بخصوص در چند زمينه مهم كاربردهاي دريايي مي توان استفاده كرد كه ازآن جمله مطالعات دوره هاي پيشروي و پسروي كرانه دريا؛ مطالعات عمومي ويژگيها و خصوصيات توده هاي آبي مثل نقشه دماي سطح و رنگ آب و نقشه تراكم ميزان كلروفيل و پلانكتون و مطالعات مربوط به تأثير ساير پديده ها بر دريا، از جمله وضعيت حركت وتندي امواج دريا و غيره هستند. 
   تابحال سنجنده ها و ماهواره هاي مخصوصي فقط براي مطالعات درياها و اقيانوسها طراحي وساخته شده است. مهمترين اين ماهواره هاعبارتند از ماهواره “ موس” ژاپن وماهواره “ سي ست” آمريكا. 
    و- مطالعه بلاياي طبيعي 
     امروزه برآورد ميزان خسارت ناشي از بلاياي طبيعي از قبيل سيل، زلزله، آتشفشان، طوفان وغيره با استفاده از داده هاي ماهواره اي بسيار متداول است. تعيين راهبرد مناسب براي جلوگيري وكاهش خسارت بلاياي طبيعي از جمله ديگر كاربردهاي داده هاي ماهواره اي است.
مهمترين قابليتهاي داده هاي سنجش از دور
      داده هاي سنجش از دور به دليل يكپارچه و  وسيع بودن،تنوع طيفي، تهيه پوشش هاي تكراري و ارزان بودن، درمقايسه با ساير روشهاي گردآوري اطلاعات از قابليت هاي ويژه اي برخوردار است كه امروزه عامل نخستين در مطالعه  سطح زمين و عوامل تشكيل دهنده آن محسوب مي شود. امكان رقومي بودن داده ها موجب شده است كه سيستم هاي كامپيوتري بتوانند از اين داده ها به طور مستقيم استفاده كنند وسيستم هاي داده ها جغرافيايي و سيستم هاي پردازش داده ها ماهواره اي با استفاده از اين قابليت طراحي و تهيه شده است. سهل الوصول بودن داده ها، دسترسي سريع به نقاط دور افتاده و دقت بالاي آنها  از امتيازات خاص اين فن محسوب مي شود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع

سالگشت پرتاب نخستین ماهواره فضایی

ماهواره مخابراتی ایران

توضیحاتی درباره ماهواره اسپوتنیک-1

آشنایی با ماهواره ها

سایت سازمان فضایی ایران

 

اسپانیا

اسپانیا کشوری‌است در جنوب غربی اروپا. نام رسمی آن پادشاهی اسپانیا و پایتخت آن، مادرید است. سرزمین اسپانیا شامل قسمت اعظم شبه‌جزیره ایبری، جزایر بالئارس، جزایر قناری، شهر‌های سبته (Ceuta) و ملیله (Melilla) در شمال قارۀ آفریقا و برخی جزایر دیگر واقع در مقابل سواحل این قاره‌ و خود شبه‌جزیره‌است.

در شمال با فرانسه و آندورا، در غرب با پرتغال، در جنوب با جبل‌الطارق و مراکش و هم‌چنین دارای مرزهای دریایی در شرق با دریای مدیترانه، و در غرب و شمال با اقیانوس اطلس است.

ملاحظات تاريخي

بي ترديد بخش عمده اي از تاريخ اسپانيا با تاريخ اسلام در هم پيوسته است كه تجلي اين پيوستگي را به روشني مي توان در واژة اندلس مشاهده نمود.از اين روي، بررسي تاريخ اين سرزمين خارج از حال و هواي فرهنگ و تمدن اسلامي نيست و طبيعي است بحث از تبليغات اسلامي در اسپانياي امروزي به عنوان بستري بسيار مساعد تلقي مي گردد.در برخي از تاريخهاي اسلامي وجوه تسميه اي براي لفظ اسپانيا وارد شده است كه غالبا جنبة اساطيري دارد. همچنين براي واژه اندلس وجوه تسميه بسياري آورده اند که شايد بهترين و واقعي ترين آنها قولي است كه آن را برگرفته از واژه Vandalusia (واندلوزيا) به معني سرزمين واندلها مي دانند و اين واژه خود الهام گرفته از واقعيت تاريخي هجوم واندلها (اقوام مهاجم شمالي) به اين سرزمين است.اما نكته قابل توجه آن است كه واژه اندلس همواره يادآور اسپانياي اسلامي است و حتي امروزه نيز در منطقه اي به نام اندالوسيا واقع در جنوب اسپانيا حضور اسلام و مسلمانان پررنگ تر و مايه دارتر از ديگر نقاط اين كشور است. اندلس كه امروز تنها به بخشي از اسپانيا اطلاق مي گردد ، در دورة اسلامي به کليه سرزمين اسپانيا و حتي تمام شبه جزيرة ايبريا اطلاق مي شده است.كهن ترين اقوام ساكن در اين ديار،سلت ها و ايبرها بوده اند كه نامگذاري بخش جنوب غربي اروپا به شبه جزيرة ايبريا ناشي از همين واقعيت تاريخي است.در زمانها و دوره هاي گذشته، فنيقي ها، يوناني ها و كارتاژها كه شهر قرطاجنه نيز منسوب به اين اقوام است، يكي پس از ديگري بر اسپانيا تسلط داشته اند؛سرانجام در سال 200 ق .م در جنگ دوم پونيك ، ژرمن ها ، آخرين قدرت كارتاژها را, در هم شكسته و خود آغازگر حكومتي قدرتمند و ديرپا در اين سرزمين شدند كه تا قرن سوم ميلادي ادامه داشت. در اين دوران پادشاهان بزرگي همچون تراژن، آدرين و تئودوس در ميان آنان ظهور نمودند.دراوايل قرن سوم ميلادي، حادثه اي بزرگ(ظهور و هجوم اقوام بدوي و نيمه وحشي شمالي و اسكانديناوي و به طوركلي اقوام ژرمني به جنوب اروپا مشابه يورش مغولان نيمه وحشي به بلاد متمدن اسلامي) اوضاع سياسي اروپا را دگرگون نمود.اقوام ژرمني تحت عناوين گت ها، واندالها و ويزگوتها پس از اشغال فرانسه و ايتاليا، به تقسيم امپراتوري گسترده روم غربي در ميان خود مبادرت نموده و بدين ترتيب در همسايگي امپراتوري روم شرقي قرار گرفتند. با وجود اين هرچه قدرت روم شرقي افزايش مي يافت، آنها از در مصالحه، پذيرش قيوميت و يا تسليم در مي آمدند. پيش از اشغال اسپانيا، اقوام گوت بر اثر معاهدة صلحي كه ميان قسطنطنين پادشاه بزرگ و مقتدر روم شرقي با آلاريك پادشاه گوت ها منعقد گرديد، در جنوب فرانسه (تولوز) به عنوان يكي از ممالك تابعه روم شرقي حكومت مي راندند؛ اما در اوايل قرن پنجم ميلادي، تئودوريك فرزند آلاريك، به اسپانيا حمله برده و اندالهايي را كه بدانجا تاخته بودند، بيرون راند. ازقرن پنجم ميلادي تا زمان فتح اسپانيا ،گوت ها كه بر اثر تماس با تمدن و فرهنگ رومي، به كيش مسيحيت درآمده و تا حدودي نيز از بدويت اوليه خارج شده بودند،براين منطقه سلطه داشتند.دورة 200سالة فرمانروايي گوت ها بر اسپانيا براي مردم بومي اسپانيا بسيار سخت بود. يهوديان تحت فشار شديد از وضع ماليات سنگين رنج مي بردند. اشراف و روحانيون متعصب مسيحي، بر اقشار ديگر نفوذ قاهرانه و سلطه آميز داشته و تعصب مسيحي پررنگ ترين جلوه فرهنگي آن عصربود ، به نحوي كه سيز برت پادشاه مسيحي گوتي، يهوديان را به پذيرش مسيحيت مجبور ساخته و هركسي که از اين امرسرباز مي زد محكوم به تبعيد، شكنجه و مصادرة اموال مي گرديد.مقارن ظهور اسلام در مناطق و سواحل جنوبي اسپانيا طي سال (711 م)وتيزا پادشاه گوتي درشرايط دشواري بر اريكه قدرت تكيه زد،اما به زودي توسط رودريك كشته شد و بدين ترتيب رودريك براسپانيا تسلط يافت.در اين زمان سبته كه درشمال مغرب الاقصي و بر ساحل جنوبي مديترانه غربي قرار داشت، دردست كنت جوليا (ژوليا) بود و در واقع كنت ازسوي رودريك بر اين منطقه امارت داشت.از جمله رسوم كنت نشين ها گسيل فرزندان خود براي تعليم و تربيت به دربار اسپانيا درشهر طليطله بود. از اين روي،سنت جوليا دختر زيباروي خود را به دربار اسپانيا فرستاد.رودريك كه مفتون اين زيباي بي نظير شده بود عنان شكيبايي از دست داد و وي را به زور تصاحب كرد. اين ماجرا تأثيري دردناكي بر جوليان گذارده  و حس انتقام جويي وي را شديدا برانگيخت،به نحوي كه درپي فرصتي براي انتقام از رودريك برآمد.حضور موسي بن نصير و سپاهيان مسلمان در مغرب الاقصي و انگيزه هاي قوي آنها براي فتح اسپانيا، اين فرصت را براي ژوليا فراهم آورد. وي مقدمات هجوم اعراب مسلمان را به اسپانيا فراهم آورد، هرچند اوضاع داخلي اسپانيا به حدي آشفته بود كه براي پيروزي و فتوحات مسلمانان نيازي به كمك ژوليان نيز نبود.از زمان خلافت عمر تا سال 92 ﻫ مسلمانان موفق شدند سراسر شمال آفريقا مشتمل برمصر،برقه ، تونس،الجزاير ومغرب(مراكش) را يكي پس ازديگري فتح كنند.دراين اثنا،فتح شمال آفريقا (آفريقاي سفيد) زمينة بسيار مساعدي براي شناخت اسپانيا و فتح آن ايجاد نمود.

ملاحظات جغرافيايي

كشوراسپانيا با 691/506كيلومتر مربع در جنوب غربي اروپا واقع شده است كه با احتساب كشور پرتغال شبه جزيرة ايبريا را تشكيل مي دهد. اين كشور ميان 36 درجه و44درجه عرض شمالي و 4درجه طول شرقي و5/9درجه طول غربي واقع گرديده است.اسپانيا از شمال شرقي به كوههاي پيرنه (مرز طبيعي اسپانيا و فرانسه) و جمهوري آندورا، از مشرق به درياي بائارو، از جنوب به درياي مديترانه و تنگه جبل الطارق، ازجنوب غربي به اقيانوس اطلس، ازمغرب به كشور پرتغال، از شمال غربي به اقيانوس اطلس و ازشمال به خليج بيسكار(گاسكوني) محدود است.كوههاي مهم اسپانيا پيرنه در شمال شرقي و كانتابريا در شمال غربي و سييرانوادا در جنوب شرقي واقع شده  و قلة ماهوئين با 3549 متر ارتفاع در رشته كوههاي سبيرانوادا بلندترين نقطه آن است.ازجمله مهمترين رودهاي کشور ميتوان به رود ابرو در شمال شرقي و توريا در مشرق كه به مديترانه مي ريزند و گوادالكيوير در جنوب كه به اقيانوس اطلس مي ريزد و تاجه در مغرب كه به خاك پرتغال سرازير ميگردد، اشاره نمود.آب و هوا در قسمتهاي مركزي اسپانيا گرم و خشك، اما درجلگه هاي ساحلي عموما گرم و مرطوب  است. اين در حاليست که در جلگه هاي شرقي هوا گرم تر و خشك تر است.کشور اسپانيا داراي 50 ايالت است كه هريک از اين ايالات از پايتختي جداگانه به شرح ذيل برخوردار مي باشند :

1- ايالت گرونا- واقع در شمال شرقي كشور با مركزيت «گرونا»

2- ايالت بارسلونا- واقع در شمال شرقي کشور با مركزيت«بارسلونا»

3- ايالت تارگونا- واقع در شمال شرقي کشور با مركزيت «تارگونا»

4- ايالت لريدا- واقع در مغرب بارسلونا با مركزيت «لريدا»

5- ايالت هوئسكا -واقع در مغرب لريدا با مركزيت «هوئسكا»

6- ايالت زارگوزا - واقع در مغرب هوئسكا با مركزيت «زارگوسا»

7- ايالت تروئل- واقع  در جنوب زارگوزا با مركزيت «تروئل»

8- ايالت كاستلون- واقع در جنوب تروئل با مركزيت «كاستلون»

9- ايالت والنسيا - واقع در جنوب كاستلون با مركزيت «والنسيا»

10- ايالت آليكانت - واقع در جنوب والنسيا با مركزيت «آليكانت»

11- ايالت مورسيا- واقع در جنوب شرقي اسپانيا با مركزيت «مورسيا»

12- ايالت آلريا- واقع در جنوب شرقي اسپانيا با مركزيت «الريا»

13- ايالت گرانادا- واقع در جنوب اسپانيا با مركزيت «گرانادا»

14- ايالت مالاگا – واقع در جنوب اسپانيا با مركزيت «مالاگا»

15- ايالت كاديز- واقع در جنوب اسپانيا با مركزيت«قاديس»

16- ايالت سويلا- واقع  در شمال كاديز با مركزيت «سويلا»

17- ايالت هوئل وا - واقع در مغرب سويلا با مركزيت «هوئل وا»

18- ايالت باداژوز- واقع در شمال هوئل وا با مركزيت «باداژوز»

19- ايالت كوردوبا- واقع در مشرق سويلا با مركزيت «كوردويا»

20- ايالت جائن- واقع در شمال گرانادا با مركزيت «جائن»

21- ايالت سيودارئال- واقع در شمال جائن با مركزيت «سيودارئال»

22- ايالت آلباست- واقع در شمال مورسيا با مركزيت «آلباست»

23- ايالت سوئن سا - واقع در شمال مورسيا با مركزيت «سوئن سا»

24- ايالت توليدو- واقع در شمال مورسيا با مركزيت «طليطله»

25- ايالت كاسرس- واقع در مغرب اسپانيا با مركزيت «كاسرس»

26- ايالت سالامانكا- واقع در مغرب اسپانيا با مركزيت «سالامانكا»

27- ايالت آويلا- واقع در مشرق سالامانكا با مركزيت «آويلا»

28- ايالت مادريد- واقع در مركز اسپانيا با مركزيت «مادريد»

29- ايالت گوآدالاجارا- واقع در مركز اسپانيا با مركزيت «گوادالاجارا»

30- ايالت سه گوويا - واقع در شمال مادريد با مركزيت «سه گوويا»

31- ايالت زامورا - واقع در شمال سالامانكا با مركزيت «زامورا»

32- ايالت والادوليد- واقع در مشرق پالن سيا با مركزيت «والادوليد»

33- ايالت سانتاندر- واقع در شمال اسپانيا با مركزيت«سانتاندر»

34- ايالت پالن سيا – واقع در جنوب سانتاندر با مركزيت «پالن سيا»

35- ايالت بورگوس- واقع در مشرق پالن سيا با مركزيت «بوروگوس»

36- ايالت ويزكايا- واقع در شمال اسپانيا با مركزيت «بيلبائو»

37- ايالت آلاوا - واقع در جنوب ويزكايا با مركزيت «ويتوريا»

38- ايالت لوگ رونو- واقع در جنوب آلاوا با مركزيت «لوگ رونو»

39- ايالت گي بوزو- واقع در شمال اسپانيا با مركزيت «سباستيان»

40- ايالت ناوارا - واقع در شمال اسپانيا با مركزيت «پامپولونا»

41- ايالت سوريا - واقع در جنوب لوگ رونو با مركزيت «سوريا»

42- ايالت جزاير باله آر- واقع در مشرق اسپانيا با مركزيت «پالماس»

43- ايالت اوويدو- واقع در شمال غربي اسپانيا با مركزيت «اوويدو»

44- ايالت لوگو- واقع در شمال غربي اسپانيا با مركزيت «لوگو»

45- ايالت لاكورونا – واقع در شمال غربي اسپانيا با مركزيت «لاكورونا»

46- ايالت پونته ودرا - واقع در شمال غربي اسپانيا با مركزيت «پونته ودرا»

47- ايالت اورنس- واقع  در جنوب اوويدو با مركزيت «اورنس»

48- ايالت لئون- واقع در جنوب اوويدو با مركزيت «لئون»

49- ايالت لاس پالماس - واقع در جزاير جنوب غربي اسپايا با مركزيت «لاس پالماس»

50- ايالت سانتاكروز - واقع در جزاير جنوب غربي اسپانيا با مركزيت «سانتاكروز»

لازم به ذکر است که علاوه بر ايالات50گانه، اين كشور به مناطق سياسي و جغرافيايي جداگانه اي به شرح ذيل قابل تقسيم است:

منطقه كاتولونا شامل ايالات بارسلونا، گرونا و تاراگونا

منطقه والنسيا شامل ايالات آليگانت، والنسيا وكاستلون

منطقه آراگون شامل ايالات تروئل، زارگوزا و هوس كا

منطقه لانوئه وا شامل ايالات سيودا رئال و كوئن كا

منطقه مورسيا شامل ايالات  آلباست و مورسيا

منطقه آندالوسيا(ايالات هوئل وا،سويلا(اشبيليه)،كوردوبا(قرطبه)،جائن، گرانادا(غرناطه)، آلريا و كاريز)

منطقه استرمادورا شامل ايالات باداژوزكاسرس

منطقه كاستيلا شامل ايالات توليدو، مادريد وگوادالاجارا

منطقه لاويه جا شامل ايالات آويلا، سه گوويا و سوريا

منطقه لئون شامل ايالات سالامانكا، زامورا و لئون

منطقه واسكونگاداس شال ايالات ويزكابا، آلاوا وگي پوزكو

منطقه آستورياس شامل ايالات اوويدو و سانتاندر

منطقه گاليسيا شامل ايالات لاكورونا، پونته ودرا و لوگو و اوزتس

جنگ داخلی

حکومت اسپانیا تا۱۹۳۱ م. مشروطه بود و در آن سال به جمهوری تبدیل شد. در ژوئیه ۱۹۳۶ ارتش اسپانیا کوشید دولت جمهوری اسپانیا را ساقط کند. نتیجه این عمل جنگ داخلی بود که در آن ۳۰۰٬۰۰۰ نفر مردند. آلمان نازی و ایتالیای فاشیست به حمایت از ژنرال فرانکو و نیروهای ملّی گرایش پرداختند. اتّحاد جماهیر شوروی و بریگاد بین المللی در جبهه جمهوری خواهان می‌جنگیدند. در ۱۹۳۹ فرانکو در جنگ داخلی پیروز شد

ورود در نظام سیاسی اروپایی

امروزه حکومت اسپانیا مشروطه سلطنتی و پادشاه آن خوان کارلوس است.

کابینه زنانه

در سال ۲۰۰۸ نخست وزیر اسپانیا، خوزه لویس زاپاترو، دومین کابینه خود را که برای نخستین بار اکثریت را زنان تشکیل می‌دهند معرّفی کرد: ۹ وزیر زن در مقابل هشت مرد. رکورد جوان ترین وزیر تاریخ اسپانیا نیز در این کابینه با حضور بیبیانا آیدو، زن جوان ۳۱ ساله شکسته‌ شد. در کابینه پیشین این نخست وزیر تعداد وزیران مرد و زن برابر بود. این حرکت برای اسپانیا که تا ۳۰ سال پیش از آن، در دوران فرانکو، مردان حقّ قانونی داشتند که در انظار عموم زن خود را کتک بزنند، حرکت بزرگی محسوب می‌شود.^[۱]

وزیران این کابینه عبارتند از :

وزیران جدید

• کریستینا گارمندیا، وزیر نوگرایی
• میگل سباستیان وزیر صنعت
• سلستینو کورباچو وزیر کار
• بیبیانا ایدو وزیر مساوات
• بئاتریس کوردور وزیر مسکن
• کارمه چاکن وزیر دفاع

وزیران ابقا شده

• النا اسپینوسا وزیر محیط زیست
• الفردو پرس روبالکابا وزیر کشور
• میگل انخل موراتینوس وزیر امور خارجه و همکاری
• برنات سوریا وزیر بهداشت
• سسار انتونیو مولینا وزیر فرهنگ
• النا سالگادو وزیر مدیریت اجتماعی
• ماریانو فرناندس برمخو وزیر دادگستری
• مرسدس کابررا وزیر آموزش
• ماریا ترسا فرناندس دلا وگا معاون اول نخست وزیر
• پدرو سولبس همزمان معاون دوم نخست وزیر و وزیر اقتصاد ^[۲]

ملاحظات سياسي

اسپانيا، كشور سلطنتي موروثي مشروطه و نظام آن دموكراسي پارلماني است. از سال 1983 به اين سو، 17 اقليت مستقل در اسپانيا وجود داشته است كه هر يك پارلمان و نماينده خاص خود را داراست. از27سپتامبرسال1978كشوراسپانيا ازحكومت پارلماني مبتني برقوانين دموكراسي اجتماعي برخوردار بوده و به جايگزيني مدلهاي جديد به عوض مدل تمركز برسيستم كشاورزي مبادرت نموده است. طي2دهه گذشته و پس ازانتقال ازمقطع زماني سياست استبدادي به سيستم دموكراسي وحكومت پارلماني، تغييرات عميقي درسطوح و بخش هاي مختلف كشور اسپانيا به وقوع پيوسته است. گفتني است كه تغييرات مذكور برسيستم هاي آموزشي نيز اعمال گرديده است.همزمان با اعمال تغييرات سياسي، جامعه اسپانيا درحال توسعه تدريجي مي باشد.ورود زنان به بازاركار،كاهش نرخ  توليد،افزايش متوسط سني جمعيت و عضويت اسپانيا درسازمان ناتو واتحاديه اروپا طي سالهاي 1985 و1984 در زمره چنين تغييراتي به شمارمي آيد. ازسال1977(با بروز نخستين عنصر دموكراسي پس از فروپاشي ديكتاتوري فرانكو)3قدرت سياسي فعاليت داشته اند.

pp يا جناح ليبرال دموكرات كه عضوي از اتحاديه دموكرات مسيحي بوده، از183كرسي در مجلس برخوردار بوده و نتيجتاً اكثريت اعضاي مجلس را تشكيل ميدهد. جناح پارتيد وسوسياليست آبروراسپانول که جناح دموكرات اجتماعي پرنفوذتري محسوب ميگردد.

اعضاي آن نيزاز125كرسي درمجلس برخوردار مي باشند.سومين جناح مطرح جناح ايزكوردا يونيدا است كه ازكمونيستها متشكل شده وتنها از8كرسي درمجلس برخوردارمي باشد.علاوه براين ميتوان ازكانورجنسيا آل يونيو كه ائتلافي است از دو جناح دموكرات كاتالونيا ـ ليبرال ملي و دموكرات كاتالونيا ـ دموكراسي مسيحي با 15كرسي درمجلس اشاره نمود.از جمله ديگراحزب حائز اهميت كشوراسپانيا ميتوان به حزب پارتيدو ناسيوناليست واسكو با7 كرسي در مجلس كه به حزب دموكرات مسيحي شهرت دارد، اشاره نمود.

نهادهاي مركزي قانون گذاري

ساختارحكومتي اسپانيا از3قدرت قانونگذاري،اجرايي وقضايي متشكل گرديده و پادشاه رهبريت كشور را برعهده دارد.قدرت قانون گذاري دراختيار پارلمان اسپانيا بوده، اعضاي آن هر4 سال يكبار توسط شهروندان اسپانيايي انتخاب شده و از2 بخش كنگره وسنا متشكل مي گردد.

پارلمان كشور علاوه براجراي مفاد قانوني و قانونگذاري به تعيين بودجه كشور و نظارت بر فعاليتهاي دولت پرداخته ونمايندگان آن از طريق رأي گيري آزاد انتخاب مي گردند. قدرت اجرايي نيز توسط دولت اعمال شده و از طريق رئيس دولت ومعاونين او (وزراء واعضاي كابينه) صورت ميپذيرد.

كانديداي تشكيل دولت از جانب پادشاه مأمور تشكيل كابينه شده و دولت نيز به تعيين خط مشي هاي داخلي وخارجي و تعيــــين راهبردهاي نظامي وفرهنگي كشور مي پردازد.

درحال حاضر كابينه دولت اسپانيا مشتمل بر15وزير مي باشد كه همگي با وزاري آموزش وفرهنگ و تربيت بدني همكاريهاي نزديكي دارند. كابينه وزراء و ساير بخشهاي دولتي در پرتو حكومت مركزي به اداره امورات كشور و انجام وظــايفي نظير هماهنگي ، برنامه ريزي ، نظارت وتدارك مدارك و اسناد  دولتي مي پردازند. لازم به ذكر است كه حكومت اسپانيا با وجود برخورداري از قدرت انحصاري، از توان انتقال قدرت به حوزه هاي مستقل اجتماعي بهره مند مي باشد .به عبارت ديگر قدرت حكومت براساس سياستهاي ملي گرايانه تغييرمي يابد.با وجود قدرت انحصاري دولت، نظمي مبتني برتضمين با كيفيت و اجراي وظايف تشكيلات حكومتي در كليه جنبه هاي آن وجود دارد كه از آن جمله مي توان به موارد ذيل اشاره نمود:

1.رسيدگي بر مسائل ملي

2.پرداختن به مسائل ويژه مهاجرت داخلي وخارجي و اوضاع پناهندگان

3.هدايت و سازماندهي نيروهاي مسلح

4.نظارت بر عملكرد سيستم هاي پولي و بانكي

5.برنامه ريزي در حوزه اقتصاد و تجارت خارجي

6.رسيدگي بر امورجنايي ، جزايي ، دادرسي و مفاد آيين هاي حقوقي

اتخاذ و اجراي سياست عدم تمركز راهي است كه تاثيراتي بركابينه وزراء داشته ودر اين ميان وزارت آموزش، فرهنگ و تربيت بدني از سهم به سزايي برخوردار مي باشد. اجراي سياست مذكورخود به سازماندهي جديد ساختار اعمال قدرت به 2 نوع ملي و منطقه اي منجر گرديده است.

كشوراسپانيا خود از 17 جامعه مستقل متشكل مي گردد.گفتني است كه استقلال اين بخش ها مبتني بر قانون رسمي كشور بوده و به عنوان بخشي از سيستم قانوني مورد جمايت وپشتيباني دولت قرار  مي گيرد.

نهادهاي محلي

نهادهاي محلي كشور اسپانيا برشهرداريها و نهادهاي ايالتي مشتمل مي گردد.

شهرداريها به شخصيتهاي محلي واگذار شده و از طريق شهردار دولتي مربوطه اداره وسرپرستي مي گردند.نهادهاي ايالتي نيز كه از شخصيتهاي محلي متشكل مي گردند به اداره امور ايالتها وتفويض اختيارات محلي مي پردازند. در جوامع مجزا نظير جوامع مستقر در جزاير قناري سطوح ديگري از دولت شناخته شده كه از آن مي توان تحت عنوان هيأت ها يا تشكلها نام برد.قوانين  دولت محلي از سال 1985 بر بسياري از قدرتهاي محلي وشهري تاثير گذارده است.در ساختارحكومتي اسپانيا آزادي ايده ها، مذاهب(پرستش وعبادت)تضمين شده است.اگر چه دركشور اسپانيا مذهب رسمي غالبي وجود ندارد اما با اين حال  اكثريت عمده اي از افراد، پيرو فرقه كاتوليك مسيحي مي باشند. با وجود جدايي ميان كليسا و نهادهاي دولتي، اين نهادها با كليساي كاتوليك و سايرمذاهب همكاري مي نمايند.دراين زمينه توافقاتي ميان دولتهاي اسپانيا جهت آموزش مذهب كاتوليك و توافقاتي درخصوص تبليغ و آموزش اديان يهوديت، مسيحيت( کليه شعب آن) و اسلام  به عمل آمده است.

احزاب سياسي

دولت اسپانيا پس از فرانكو(پس از سال 1975) همواره درصدد بوده است تا خود را با فرهنگ سياسي و اجتماعي اروپاي غربي وفق دهد.از اين روي، هر گروه و دسته اي براي خود حزبي تأسيس نموده است و اين در حالي است كه در زمان فرانكو چنين آزادي بي حصر و حدي جهت تشکيل احزاب گوناگون وجود نداشت.ادر حال حاضر، درحدود 40 حزب فعال و نيمه فعال در کشور اسپانيا فعاليت دارند كه از جمله مهمترين اين احزاب مي توان به حزب سوسياليست كارگري اسپانيا با 159كرسي در كنگره نمايندگان و 107كرسي در مجلس سنا ، حزب مردمي با 117 كرسي در مجلس نمايندگان و15كرسي درمجلس سنا،حزب مشترك چپ گرايان،حزب كمونيست اسپانيا، حزب سوسيال دموكرات ، حزب ملت متحد باسك، حزب جدايي طلب باسك،حزب اتحاد و همگرايي،حزب ناسيوناليست باسك،حزب آندالوسي گرا،حزب مستقل جزاير قناري، حزب منطقه اي آرگون،اتحاديه والنسيا و حزب منطقه اي كاتالان اشاره نمود.

ملاحظات اقتصادي

واحد اقتصادي پول اسپانيا پزوتا است .برپاية آمارسالهاي 1989 تا 1991، 5% فعاليت اقتصادي در كشاورزي،39%درصنعت و 56%درحوزه خدمات متمركز بوده است.از جمله مهمترين محصولات كشاورزي کشور اسپانيا مي توان از گندم در مناطق كاستيل و آندالوزيا و آراون، جو، ذرت و برنج در دلتاي رود «ابرو» و سيب زميني، چغندرقند، پنبه، توتون و نيشكر و انواع ميوه ها به ويژه انگور که عمدتا صرف ساختن مشروبات الکلي مي گردد، نام برد.مهمترين محصولات معدني کشور نيز بر زغال سنگ درشمال غربي اسپانيا وآستوريا وكاتولونيا و آندالوزيا،آهن دراطراف شهرهاي بندري بيلبائو،سانتاندرو وبارسلون،مس،سرب،روي،جيوه،نيكل،گوگرد،نقره ونمك مشتمل مي گردد.ازجمله مهمترين صنايع اسپانيا نيزميتوان به صنايع فلزكاري،اسلحه سازي،شيشه گري،مشروب سازي،سيگارسازي،صنايع شيميايي وصنايع نساجي اشاره نمود.گفتني است که اين صنايع بيشتر در نواحي آستوريا، كاتولونيا و آراگون متمركز مي باشند.دامپروري و گله داري به ويژه در نواحي شمال غربي كه از رطوبت اقيانوس اطلس بهره مند است، بسيار رواج داشته و گاو از اهميت ويژه اي در اين مناطق برخوردار است. علاوه بر گاوهاي معمولي نوعي گاو ويژه مسابقات گاوبازي با عنوان (توره رو)نيز تربيت مي شود.پرورش خوك و صيد ماهي نيز در تمامي سواحل از اهميت زيادي برخوردار است.ازجمله مهمترين محصولات وارداتي کشوراسپانيا ميتوان به نفت،دارو،ماشينهاي صنعتي و وسايط نقليه اشاره نمود.عمدة صادرات کشورنيزبرمحصولاتي نظيرشراب وآبجو،سنگهاي معدني،آهن واستيل،ميوه،روغن زيتون وكنسرو ماهي مشتمل ميگردد.ازجمله ديگرصنايع پردرآمد اسپانيا ميتوان ازصنعت جهانگردي نام برد كه مديون وضعيت خاص جغرافيايي و تاريخي اين سرزمين است.وجود چشم اندازهاي طبيعي بسيارزيبا،كاخها،قصرها،مراکزمربوط به دوران اسلامي درمناطق مادريد، بارسلون،كوردوبا (قرطبه) و آن دالوزيا(اندلس) همواره عامل جذب بسياري از جهانگردان بوده است.علاوه بر اين، برگزاري مسابقات گاوبازي از يک سو و رقص و موسيقي سنتي(عربي- اسپانيايي از سوي ديگر- جذابيت ويژه اي براي جهانگردان ايجاد نموده است.توليد ناخالص داخلي سرانه در PPP در سال 2000 معادل 83(13th) است. نيروي كار به شرحذيل قابل تقسيم است:

 11 درصد در بخش كشاورزي

 33 درصد در بخش صنعت

 56 درصد در بخش خدمات

شاخصهاي اقتصادي

از جمله شاخصه هاي اصلي اقتصادي كشور اسپانيا، شاخصه نرخ مصرف مصرف كنندگان آن كشور مي باشد .طي سالهاي اخير شاخص PT دركشور اسپانيا رو به افزايش بوده است به طوريكه اين ميزان طي سال 1980 بر 15.2%  و طي سال 2001 بر 3.4% بالغ گرديد. ازجمله ديگرشاخصه هاي اقتصادي كشورميتوان به نرخ معاملات جاري پزوتا با دلار آمريكا اشاره نمود كه طي سالهاي اخير با تغييرات عمده اي مواجه بوده است. به عبارت ديگر يك دلار آمريكا طي سال 1975معادل60 پزوتا و 10سال بعد معادل 170 پزوتا ارزش گذاري مي گرديد.بعدها طي سال 1990اين نرخ به 102وطي سال2000بر196.21پزوتا بالغ گرديد.طي سال2001برابري پزوتا و دلار به 188.80پزوتا ونرخ برابري پزوتا با يورو نيزبر166.386پزوتا بالغ گرديد.طي سال2000 توليد ناخالص داخلي كشور((GDP بر1012933پزوتا بالغ گرديدكه به نسبت سالهاي گذشته از رشد چشمگيري برخوردار بوده است .با توجه به نيروي استخدامي و فعال كشور اسپانيا، 5 دوره مشخص به شرح ذيل ازسال 1970 تا كنون قابل شناسايي است: از سال1974نيروي استخدامي كشور ازرشد متوسط و سطح پاييني از لحاظ جذب نيرو منطبق با اهداف گسترده دهه 60 برخوردار بوده است.

از سال1977با آغازدوره انتقال سياسي،جمعيت استخدامي و فعال كشور ازروند ثابتي برخوردار بوده است.گفتني است كه اين دوره مصادف با بحران اقتصادي جهان و افزايش نرخ توليد انرژي مي باشد.

از سال1977 تا 1980كاهش چشمگيري در نرخ استخدامي افراد قابل ملاحظه مي باشد.اين درحاليست كه از سال1981 تا 1984 ابعاد متغيري از افزايش نرخ جمعيت فعال مشهود بوده و طي سال 1985 ،3 ميليون نفر معادل 21% نيروي كار كشور فاقد شغل بوده اند.وقوع بحران جهاني پس از سال 1992به بروز ضعف در رشد نيروي كاري و برجاي ماندن اثرمعكوس بر بودجه ملي در مقابل رشد تجارت خارجي منجرگرديد.ازسال1993 تاكنون، بهبود وضعيت اقتصاد جهاني به رشد اقتصادي كشورهاي عضو اتحاديه اروپا و كاهش بيكاري منجر گرديده و نرخ بيكاري و استخدام هاي موقت به ميزان30% كاهش يافته است.طبق آخرين آمار بدست آمده و تخميني، رشدحضور زنان درفعاليتهاي اقتصادي طي سال2001 بر63% و طي سال2020 بر126 درصد بالغ مي گردد.بالغ بر8.99 % از نيروي فعال مرد و18.91 درصد از نيروي فعال زنان اسپانيايي از نعمت شغل محروم مي باشند.درميان جوانان رده هاي سني16 تا19 سال 26.24 درصد مردان و43.7 % زنان بيكار بوده و درجستجوي شغل مي باشند.اين در حاليست كه در رده هاي سني20 تا 24 سال 16.94 درصد از مردان و 28.56% از زنان بيكار مي باشند. به عبارت ديگر، زنان وجوانان بيشترين نرخ بيكاري را به خود اختصاص داده اند.توزيع نرخ بيكاري در يك ناحيه نسبت به نواحي ديگر مختلف مي باشد.

پايين ترين نرخ بيكاري به ترتيب درمناطق باليك لسلس6.48 درصد،درناوار5.99درصد،در لوريوجا 7.27درصد و در وارگون 8.27 و بالاترين نرخ بيكاري نيز به ترتيب درمناطق اندلس22.08درصد،دراكسترماچرا21.87درصد و در استورياس 14.26 در مشهود است.

توليد سرانه داخلي: 14100 دلار (1998)

رشد اقتصادي ساليانه: 7/3 درصد (1998)

تورم ساليانه: 2/4 درصد (1998/1990)

شاخص قيمتهاي مصرفي: 5/107 (1998)

تسعير ارزي: 1 دلار آمريكا معادل 4/149 پزوتا (1998)

غلات وارداتي: 6708592 تن (1998)

وابستگي به واردات مواد غذايي : 12 درصد (98/1997)

استفاده از كودها:  1437 كيلو در ازاي هر هكتار (1997)

صادرات : 984/150 ميليون دلار (1997)

واردات : 605/144 ميليون دلار (1997)

 شاخص هاي رشد اقتصادي طي سال 2000

GDPتوليد ناخالص داخلي	پزوتا(2)	10.293.6
	يورو (2)	608.787
توليد ناخالص داخلي نسبت به جمعيت	درصد جمعيت	2.501.089
	يورو	15.031.85
نرخ رشد	درصد	7.7

(1) تخمين موقتي

(2) هزار ميليون

ملاحظات علمي

نرخ کل با سوادي : 97 درصد (1995)

نرخ با سوادي مردان : 98 درصد (1995)

نرخ با سوادي زنان : 96 درصد (1995)

نرخ ثبت نامي دانش آموزان

دوره ابتدائي: 100 درصد (97/1990)

دوره متوسطه : 100 درصد (97/1990)

دوره دانشگاهي: 53 درصد (97/1990)

معلمين ابتدائي : يك معلم در ازاي هر 17 دانش آموز (1995)

ساختار آموزشي

مطابق قانون عمومي تحصيلات عمومي مصوب سال1970، مراحل تحصيلي دركشور پادشاهي اسپانيا به شرح ذيل تنظيم گرديده است :

1- مقطع پيش دبستاني که خود از دوره مهدكودك ويزه كودكان رده هاي سني5-2سال و دوره آمادگي ويزه كودكان رده هاي سني 5-4سال متشکل مي گردد.

2- آموزش پايه که براي كودكان رده هاي سني13-6سال برنامه ريزي شده و به دو بخش

بخش ويزه دانش آموزان رده هاي سني10-6سال و بخش ويزه دانش آموزان رده هاي سني13-11سال ) مشتمل مي گردد. شايان ذكر است كه تحصيلات پايه در مدارس دولتي و خصوصي رايگان و اجباري است.

3- مقطع آموزش متوسطه که مدت زمان3سال به طول انجاميده و به دانش آموزان رده هاي سني16-14سال ارائه ميگردد.پس ازگذراندن اين دوره، دانش آموزان ملزم به گذراندن دورة يكساله پيش دانشگاهي مي باشند كه درصورت توفيق در آن ازمجوز حضوردر دانشگاهها برخوردار مي گردند.

4- آموزش عالي که خود بر سه مرحله اساسي مشتمل مي گردد. در مرحلة نخست دانش جويان طي سه سال به درجة ديپلماتورا (کارداني) نايل مي آيند در مرحلة دوم دانش جويان طي دوره آموزش تخصصي دو ساله به اخذ مدرك کارشناسي نائل آمده وغالبا به عنوان مهندس و يا معلم به فعاليت مي پردازند.در مرحله سوم دانشجويان ملزم به دفاع از تز(رساله) تخصصي خود جهت احراز درجة دكتري مي باشند.

مراکز آموزشي	تعداد مراکز آموزشي	تعداد معلمين	تعداد دانش آموزان و دانشجويان
مدارس ابتدايي	772/18	830/133	939/412/3
مدارس متوسطه	816/4	234/220	801/660/4
دانشگاهها	33	982/48	005/954

کودکان اسپانيايي از سن سه سالگي وارد مهد کودک (La Education infantil) شده و به مدت 3 سال تا سن 6 سالگي اوليه را فرا مي گيرند.  آخرين سال مقطع پيش دبستاني اجباري مي باشد. آموزش ابتدائي (La Education  Obligatoria) از سن 6 سالگي آغاز شده و تاسن 11 سالگي به مدت 5 سال ادامه مي يابد. در اين مدت دانش آموزان ضمن آشنايي با محيط اطراف، خواندن و نوشتن و دروس ابتدائي را فرا مي گيرند. سپس دوره آموزش متوسطه(La Education Segundaria)  ارائه مي گردد. اين دوره بر دو مرحله مشتمل مي گردد طي دوره اول به مدت سه سال دانش آموزان موفق به کسب درجه فارق التحصيل دوره مدرسه و طي مرحله دوم به مدت سه سال دانش آموزان به احراز درجه تحصيلي موسوم به (Bachiller) نائل مي آيند. در صورت تمايل دانش آموزان به ورود به دانشگاه دوره آموزش يک ساله پيش دانشگاهي Curso de orientacion Universitaria)) و يا ورود به دوره هاي آموزش حرفه اي La Formacion Profesinal)) نيز پشت سر گذارده مي شود.

ارزيابي تحصيلي

ارزيابي سيستم آموزشي يكي از جمله عوامل كيفي در ارتقاء کيفيت آموزشي بشمار مي آيد.ارزيابي تحصيلي عمدتاٌ بر تقاضاهاي اجتماعي , نيازهاي آموزشي و فراهم سازي آن براي محصلين و معلمين مدارس و تمرکز بر فرآيندهاي آموزشي و امور اداري مشتمل مي گردد . مطابق قانون ارزيابي عمومي , ارزيابي سيستم آموزشي توسط مؤسسات ملي ارزيابي (INCE)  صورت مي گيرد  . جوامع مستقل نيز عهده دار مسئوليت  اجراء و بكارگيري برنامه هاي ارزيابي و حمايت از بخش (INCE) مي باشند . بخش حاضر مختصراً به توصيف فرآيندهاي خود ارزيابي در سطوح دانشگاهي و غير دانشگاهي پرداخته و همچنين به عوامل حمايتي سيستم ارزيابي عمومي آموزشي و اهداف كلي اين برنامه مي پردازد .

تاريخچه 

سيستم آموزشي اسپانيا براي نخستين بار طي سال 1976 و توسط كميسيون دولتي و ملي مورد ارزيابي قرارگرفت . ارزيابي هاي آموزشي مطابق قانون فرآيند عمومي آموزش(LGE)  مدون سال 1970 به مورد اجرا گذاشته شد . بعدها طي سال 1980 مركز تحقيق و ارزيابي مدارك و اسناد آموزشي (CIDE) اقدام به چندين   ارزيابي ازعناصر اصلي سيستم آموزش غير دانشگاهي نموده . با آغاز سال 1986, بخش نظارتي آموزش فني نيز آغاز به فعاليت نمود. طي فرآيند پويايي سيستم آموزشي (LOGSE)  درسال 1990 ارزيابي هاي مهمي صورت گرفته و  مؤسسة ملي ارزيابي (INCE)  تشکيل گرديد . وظيفة اصلي اين مؤسسه ارزيابي عمومي سيستم آموزش سطوح غير انشگاهي است علاوه بر اين مركز تحقيقات آموزشي (CIDE)  به اجراي ارزيابي و جمع آوري  تحقيقات انجام گرفته آموزشي و تجزيه و تحليل اين قبيل تحقيقات پرداخت . طي سال 1995 , ارزيابي و امور اداري مؤسسات آموزشي مطابق برنامه (LOPEG)  در سال 1995 صورت گرفت . طبق برنامه  (LOPEG) همچنين روند نظارتهاي آموزشي اصلاح گرديد . جوامع مستقل نيز عهده دار مسئوليت  تنظيم و اجراي برنامه هاي ارزيابي توسط مؤسسات ملي  ارزيابي (INCE)  در اجراي ارزيابي عمومي سيستم آموزشي مي باشند . گفتني است که در سطوح دانشگاهي اين برنامه ها توسط شوراي دانشگاهي تنظيم مي گردد . اين شوراها به تنظيم برنامه هاي ارزيابي سيستم دانشگاهي طي  سال هاي 1992 تا 1994  در 17 دانشگاه پرداختند . طرح ملي ارزيابي كيفي دانشگاه ها در پايان سال 1995 برمبناي تجربيات سالهاي قبل به اجرا در آمد. برنامه فوق در طول مدت زمان 5 سال باهدف ارتقاء ارزيابي مؤسسات آموزش عالي و دانشگاهها و ادامة رويه هاي همگون در فرآيندهاي ارزيابي به مورد اجرا درآمد.

خود ارزيابي مؤسسات آموزشي

در فرآيند جديد آموزشي و در قالب برنامة LOGSE ،  خود ارزيابي مؤسسات بصورت اجباري در کليه مؤسسات اجراء مي گردد. اعمال چنين ارزيابي هايي به ارائه پيشنهاداتي  در خصوص قضاوتهاي صحيح در مورد موفقيت تحصيلي دانش آموزان منتهي مي گردد. بعدها مطابق برنامة LOGSE ، اعمال  اينگونه ارزيابي ها در مدارس سراسر کشور گسترش يافت . مؤسسات آموزشي به ارزيابي عملكرد ساليانه خود پرداخته و به ارائه گزارش آن به جوامع مستقل مبادرت مي نمايند. خود ارزيابي دانشگاهها نيز در قالب برنامه هاي خود ارزيابي از دانشگاهها و سنجش كيفيت دانشگاهي به مورد گذارده شد.

خود ارزيابي مراکز آموزش غير دانشگاهي

مطابق هر دو فرآيند (LODE) و (فرآيند پويايي آموزش) و فرآيند مشاركت و ارزيابي امور اداري مؤسسات آموزشي (LOPEG) ، مراکز آموزشي خود عهده دار مسؤوليت ارزيابي تحصيلي و عملكردي خود  در نيل به اهداف پيش بيني شده مي باشند . در مراکز آموزش ابتدايي و مقدماتي و تکميلي متوسطه شوراي مدارس مسؤوليت ارائة ارزيابي برنامه ها و فعاليتهاي دورة تحصيلي و تجزيه و تحليل و موفقيتهاي مكسوبه دانش آموزان مي باشند. مسؤوليت ارائه و ارزيابي پروژه هاي تحصيلي نيز بر عهده شوراي معلمين مي باشد . هدف اصلي شوراهاي مدارس و مؤسسات ارزيابي برنامه هاي ساليانه آموزشي و تنظيم نتايج آن بصورت گزارش و ارائة آن به جوامع مستقل مي باشد . اجراي برنامه هاي خود ارزيابي در مدارس و مراکز  غير دانشگاهي از سابقه چند ساله برخوردار مي باشد. در اين خصوص وزارت آموزش طي سال 97-1996  به اجراي برنامه هاي ارتقاء  سالانه راندمان آموزشي (PAM)  پرداخت . هدف از اجراي اين برنامه ها، ارتقاء مديريت كيفي سيستم آموزشي کشور مي باشد. برنامه هاي فوق نيز خود بر مدل خود ارزيابي مؤسسات آموزشي عمومي مبتني بر منابع اروپايي در مديريت كيفي (EFQM)  مشتمل مي گردد. برنامه فوق به مدارس كمك مي كند تا به شكل دهي و بهبود برنامه هاي سالانة خود (PAM)  و تجزيه و تحليل و اجراي اين مدل بپردازند .جوامع مستقل نيز عهده دار مسؤوليت اجراي برنامه هاي ارزيابي در مدارس منطقه اي تحت نظارت خود و ادارة مدلهاي خود ارزيابي مي باشند . ارزيابي مؤسسات آموزشي خود منطبق بر مراکز آموزشي جوامع  مستقل مي باشد نتايج ارزيابي هاي تحصيلي به عمل آمده ارتقاء برنامه هاي تحصيلي و نهايتاً كمك به دانش آموزان در ارتقاء كيفيت آموزشي آنان منتهي مي گردد.

خود ارزيابي مراکز آموزش عالي

دانشگاههاي اسپانيا موظف به ارائه گزارش سالانه و جامع در خصوص فعاليتهاي تحقيقي و آموزشي به جوامع مستقل و شوراي دانشگاهها مي باشند. همانگونه که قبلاٌ نيز بدان اشاره گرديد، طرح ملي ارزيابي كيفي دانشگاهها طي سال (2000 – 1995) و پيرو آن طرح دوم طي سال 2001  به اجراء در آمد . لازم به ذکر است که طرح ملي ارزيابي به مورد اجرا در آمد. طي طرح دوم ارزيابي دانشگاهها، پروژه هاي آموزشي و ويژگي هاي ثابت اين پروژه ها با ارائة اصول تجديد نظر در اين راستا مورد تأکيد مي باشد. سيستم ارزيابي اين بخش خود بر 3 مرحله خود ارزيابي داخلي،  ارزيابي خارجي و ارائة گزارش به واحدهاي ارزياب مشتمل مي گردد. گفتني است که گزارش مذکور در شوراي دانشگاهي مورد بررسي قرار مي گيرد. جوامع مستقل نيز به تشكيل آژانس هاي ارزيابي دانشگاهي در راستاي برقراري هماهنگي با طرح دوم كيفيت دانشگاهي مبادرت مي نمايند.

ارزيابي سطوح ايالتي و محلي

جوامع مستقل به اقداماتي در جهت كمك به ارزيابي سيستم آموزشي در حوزة مديريتي خود مي پردازند. از جمله چنين مؤسساتي مي توان به مؤسسة ارزيابي كيفيت آموزش جزاير قناري ، شوراي عالي ارزيابي و آموزش معلمين اندلس و مؤسسه ارزيابي كيفيت آموزشي در جامعة والنسيا اشاره نمود. از جمله ره آوردهاي اين مؤسسات مي توان به تغيير سيستم آموزشي مؤسسات ، ارزيابي سطوح مختلف سيستم آموزشي و اجراي تجديد نظر در برنامه هاي داخلي و خارجي مؤسسات آموزشي ، اشاره نمود. برنامة (LOPEG) هيئت بارزسين آموزشي آغاز به فعاليت نمود. از جمله وظايف اصلي هيئت مذکور در بخش نظارت و سرپرستي مي توان به نظارت و سرپرستي بر عملکرد مؤسسات آموزشي از نقطه نظر عملياتي، برقراري هماهنگي و ارتقاء كيفيت آموزش و عملكرد مدارس و بهبود فرآيندهاي تعليمي ، مشاركت در ارزيابي سيستم آموزشي مدارس ، بررسي وظايف مديريتي حوزه آموزش ارائه خدمات مشاوره و اطلاعاتي به بخش هاي مختلف جامعة آموزشي ، ارائه گزارشاتي از برنامه ها و فعاليتهاي آموزشي جوامع مستقل اشاره نمود.

ارزيابي غير دانشگاهي

نهادهاي مرکزي

مؤسسة ملي ارزيابي كيفيت تحصيلي (INCE)  كه در قالب برنامة LOGSE   ايجاد شده است،  تحت حکم سلطنتي مصوب ژوئن سال 1993 اداره مي گردد.  مرکز ملي فوق متصدي ارزيابي سطوح آموزشي مبتني بر مصوبة سلطنتي است که بر طبق آن اهداف اوليه مرتبط با جوامع مستقل و مطابق با تصميمات وزارت آموزش ، فرهنگ و ورزش مي باشد . از جمله مهم ترين وظايف مؤسسه ملي ارزيابي کيفيت تحصيلي مي توان به موارد ذيل اشاره نمود:

ارزيابي حدود دورة هاي تحصيلي سطوح مختلف ، مراحل و درجات سيستم آموزشي، انجام تحقيق و  مطالعه در خصوص ارزيابي سيستم، ارزيابي عمومي نوآوري هاي آموزشي و ارائه نتايج آن، اجراي وسيع سيستم ارزيابي اثر بخشي، اجراي سيستم خود ارزيابي مؤسسات، تدارك و مبادلة اطلاعاتي با جوامع مستقل و اتخاذ تصميماتي در اين خصوص، تدارک اطلاعات از بخش هاي مختلف جامعه و ارائه نتايج آن ، توزيع و انتشار نتايج ارزيابي ها و رشد نوآوري ها در فرآيند ارزيابي تحصيلي.

ارزيابي دانشگاهي

نهادهاي مرکزي

مسؤوليت ارزيابي سيستم آموزشي دانشگاههاي کشور بر عهده شوراي دانشگاهي مي باشد. شوراي مذکور طي اجراي طرح دوم كيفيت دانشگاههاي کشور (آوريل سال 2001 ) تشکيل يافته و به صورت منظم به فعاليت در دانشگاههاي جوامع مستقل مبادرت مي نمايد. شوراي دانشگاهي همچنين مسؤول مديريت هماهنگي و ارتقاء برنامه هاي آموزشي مي باشد. فرآيند ارزيابي دانشگاه هاي کشور در قالب سه مرحله خود ارزيابي ، ارزيابي خارجي ، ارائه گزارش پاياني به دانشگاه ها و واحدهاي ارزيابي، به اجرا در مي آيد. گزارش سالانة شوراي دانشگاهي و گزارش واحدهاي ارزيابي در پايان هر سال جمع بندي شده به جوامع مستقل ارائه مي گردد. مديريت واحدهاي فني دانشگاهي نيز به ارائة گزارشات خود ارزيابي دانشگاهي پيش از ارزيابي خارجي كميته ها و شوراي دانشگاهي مبادرت مي نمايد. شوراي دانشگاهها و يا مؤسسات مديريتي مشابه به مطابقت برنامه ها با پروژه هاي ارزيابي و محاسبة تكميل اهداف پيشنهادي در اين زمينه مي پردازد . علاوه براين، شوراي دانشگاهها برسيستم اطلاعاتي در فرآيند ارزيابي و نتايج آن تأكيد مي نمايد. كه درقالب 2 بخش اول (ارائة اطلاعات در خصوص موقعيتهاي فرآيند ارزيابي دانشگاههاي اسپانيا در طول برنامه و تدارک فهرستي از شاخص هاي اطلاعاتي از نتايج ارزيابي هاي به عمل آمده) اجرا مي گردد. جوامع مستقل نيز از سيستم مديريتي خاص خود در اجراي ارزيابي تحصيلي برخوردار مي باشند كه به تشكيل آژانس هاي ارزيابي و هماهنگي طي طرح دوم ارتقاء كيفيت دانشگاهي منتهي گرديد.علاوه بر اين اجراي فرآيند پويايي دانشگاههاي کشور (LOU) طي دسامبر سال 2001، مراكز ملي سنجش كيفي مطابق مكانيزمهاي ارزيابي و معيارهاي عملكردي سطوح عالي آموزشي تشکيل گرديد. لازم به ذکر است که اين مراكز به ارزيابي نوع تحصيلات، تحقيقات، مديريت و فعاليتهاي آموزشي و خدمات  و برنامه هاي دانشگاهي به منظور ارائة اطلاعات مناسب در روند تصميم گيري مبادرت مي نمايند.

آموزش بزرگسالان

تاريخچة

باوجودي كه آموزش بزرگسالان در كشور اسپانيا در گذشته نيز مورد توجه بوده است‌، اما طي دورة دومين جمهوري از رشد جدي برخوردار گرديد. به نحوي‌كه در سال1970 به‌عنوان نوع آموزش‌ جهت  مبارزه با بي‌سوادي معرفي گرديد. در سال1950 كميتة مبارزه با بي‌سوادي ( Junta Contra e1 Analfababetismo) ايجاد گرديد. و به سازمان دهي آموزش بزرگسالان در طول 4 سال مشتمل بر  آموزش مقدماتي بي‌سوادي و آموزش افراد كم‌سواد و نوسواد مبادرت نمود. به واسطه غني سازي فرهنگي، و آموزش حرفه‌اي طي سال1960، نيازهاي نشأت گرفته از رشد اقتصادي اسپانيا به ايجاد چالش‌هاي قانوني در آموزش‌هاي منجر گرديد. در اين راستا برنامه‌هاي آموزش‌حرفه‌اي ويژه كارگران و كادر حوزه فني طراحي گرديد. و در سال 1964 به اجراء در آمد. اگر چه بعد وسيعي از برنامه‌هاي آموزش حرفه‌اي خيلي موفقيت آميز نبودند،‌اما تا مدت زمان10 سال ادامه داشتند با اجراي فرايند عمومي آموزش ( LGE) طي  سال1970، ساختار آموزش بزرگسالان تقويت گرديد. اين فرايند به تنظيم آنواع آموزش‌ها تخصص‌ها براي مؤسسات آموزش بزرگسالان پرداخت.. طي سال1973برنامة آموزش بزرگسالان بصورت ثابت‌به مورد اجرا در‌آمده،‌ توسعه يافته و با اهداف برنامة LGE متناسب گرديد. عمده توجه اين برنامه به‌ آموزش افراد بزرگسال در رشته‌هاي  تجربي بود. در اين اثناء،‌ آموزش بزرگسالان برمبناي آموزش عمومي (EBG) در قالب 3 مرحله بنا گرديد. از جمله ويژگي‌هاي ديگر دهة80-1970 مي‌توان به توسعة آموزش غيررسمي  بزرگسالان  اشاره نمود. در اين اثناء، مركز آموزش مقدماتي خصوصي بزرگسالان CENEBAD)  و مركز پيش دانشگاهي ويژه بزرگسالان (INBAD) آغاز به فعاليت نمودند. گفتني است كه اين مراكز برحسب قدرت‌ آموزشي موجود به مراكز مختلف ديگري نيز در اين دهه تبديل شدند.پس از دهة90-1980درجه بندي رشته‌هاي آموزش بزرگسالان از نظر كمي و كيفي مطابق با تقاضاهاي موجود عنوان گرديد. از جمله ديگر رشته‌هايي كه از رشد بيشتري در اين اثناء برخوردار بودند مي‌توان به رشته هاي منتهي به اخذ مدارك عالي تحصيلي اشاره نمود. از اين روي تأكيد مدل LGE ويژه مؤسسات آموزش بزرگسالان به عدم ارائه آموزش‌هاي  رسمي و آماده سازي افراد يزرگسال جهت ورود به دوره‌هاي  آموزش عالي بود. طراحي و اجراي فرآيند پوياي آموزشي (LOGSE) طي سال 1990 به ايجاد  چارچوب جديد آموزش بزرگسالان در اسپانيا منجر شد. برنامة LOGSE  به بهبود مفهوم جديد آموزش بزرگسالان مبتني برايدة آموزش مستمر پرداخت كه اين اصول خود مبتني برسيستم آموزش عمومي كشور است. از اين روي، اين برنامه نيازهاي آموزشي دانش‌آموزان نياز به انتقال افراد بزرگسال به سطوح مختلف آموزشي را مرتفع نمود.

ساختار آموزشي

آموزش بزرگسالان بر فعاليتهاي آموزشي مختلفي مشتمل مي‌گردد كه به افراد بزرگسال اجازه آموزش در سطوح مختلف سيستم آموزشي را مي‌دهد. آموزش رسمي بزرگسالان خود بر 3 سطح آموزشي (سطح ابتدايي، سطح آموزش پايه بزرگسالان و سطح متوسطه منتهي به اخذ مدرك آموزش متوسطه مشتمل مي‌گردد. از جمله مدارك تحصيلي آموزش رسمي بزرگسالان مي‌توان به مدارك (Graduado Esco1 ar ) تكنسين آموزش حرفه‌اي، مدرك آموزش متوسطه و مدركBachiller  (مدرك ورود به دانشگاه ويژه افراد برخوردار از رده سني بالاتر از 25 سال اشاره نمود. آموزش غيررسمي بزرگسالان نيز خود بر برنامه‌هاي مناسب آموزش‌ فرهنگي و اجتماعي،‌ آموزش‌هاي حرفه‌اي و ضمن خدمت و آموزش زبان اسپانيايي به خارجيان مشتمل مي‌گردد. اين قبيل آموزشها عموماً نظري بوده، از طريق مراجع آموزشي ارائه شده و به واسطه حضور داوطلبين بزرگسال در مراكز كاري تكميل  مي‌گردد.

سياست‌هاي آموزشي

مطابق برنامة LOGSE،سازماندهي و روش‌شناسي آموزش بزرگسالان، بر خودآموزي مبتني بر آزمايش و امتحان، نيازها و علايق محصلين تأكيد دارد. متدهاي آموزشي بزرگسالان اغلب به واسطه تجربة مشاركتي، محاسبة دانش قبلي و پيشرفت تحصيلي افراد بزرگسال، تشويق افراد بزرگسال به گفتگو و مشاركت و تشكيل تيم‌هاي كاري طراحي مي‌گردد. در اين برنامه‌ها همچنين توجه عمده‌اي به نيازمنديهاي زنان بزرگسال معطوف گرديده و زنان به گروههاي فاقد جنبه‌هاي  آموزش پايه‌ دسته‌بندي مي‌گردند.

قوانين آموزشي

مطابق قانون آموزشي LOGSE  گام‌هايي در جهت سازماندهي سيستم آموزش بزرگسالان و تأكيد بر نيازها و ويژگي‌هاي اين گروه از افراد تحصيل كرده برداشته است. قانون فوق به ارائه راهنمايي‌هايي در جهت تنظيم آموزش بزرگسالان از جمله استاندارد سازي آموزش در اين بخش مباردت مي‌نمايد. از اين روي مطابق قانون مذكور، در سيستم آموزش بزرگسالان آموزش صحيح در كلية سطوح و درجات به افراد بزرگسال و مواجه با مشكلات جسماني و ذهني منطبق با سطوح ضروري تحصيلي ارائه مي‌گردد. از جمله مهم‌ترين اهداف آموزش‌بزرگسالان مي‌توان به كسب آموزش پايه، ارتقاء معلومات حرفه‌اي و بهبود و توسعه توانايي‌هاي  مورد نياز افراد بزرگسال در مشاركت با زندگي اجتماعي، فرهنگي، سياسي و اقتصادي اشاره نمود. مبناي اين قبيل اهداف در جوامع مستقل متفاوت بوده و اين جوامع به طراحي اهداف و سياست هاي آموزش بزرگسالان در حوزة مديريتي خود  مي‌پردازند. در اين راستا حتي برخي از جوامع نظير اندلس (1990 )  كاتالونيا (1991 ) و والنسيا (1995 )  به وضع قوانيني در خصوص آموزش بزرگسالان مبادرت نمودند. نهايتاً لازم به ذكر است كه قانون اجرايي برنامة LEG هم چنان معتبر بوده و اثراتي برجنبه‌هاي  مختلف آموزش بزرگسالان دارد. در پايان دوره هاي آموزش بزرگسالان از افراد برخوردار از رده سني بالاتر از آموزش پايه آزموني به عمل آمده و يا مدرك (Graduado Escolar ) يا مدرك تكنسين ارائه  مي‌گردد.

نهادهاي مركزي

وزارت آموزش، فرهنگ و ورزش اسپانيا از قدرت عمومي براي اجراي جنبه‌هاي پايه‌اي سيستم آموزشي برخوردار بوده و عهده دار مسؤوليت برقراري ارائة نظم عمومي در آموزش بزرگسالان است. اين وزارتخانه همچنين به تعيين، حداقل نيازهاي مراكز آموزش بزرگسالان و برنامه‌ريزي براي اين مراكز مبادرت مي‌نمايد. در اين ميان مراجع مسئول وزارت آموزش به ارائة اصول مديريت آموزش بزرگسالان در جوامع مستقل مي‌پردازند. نهادهاي منطقه‌اي جوامع مستقل نيز عهده دار مسؤوليت ايجاد مراكز آموزشي، ادارة نيروي انساني، بهبود برنامه‌ريزي آموزشي، مديريت آموزشي و تصميم‌گيري در خصوص اجراي حدود معين در سيستم آموزش بزرگسالان مي‌باشند. ماهيت ويژة آموزش بزرگسالان به گونه‌اي است كه مشاورين شهري به اعمال بيشترين تلاش در جهت سازماندهي اين قبيل آموزش‌ها مبادرت نموده مراجع تصميم‌گيري وزارت آموزش نيز عهده‌دار مسؤوليت ادارة مراكز عمومي آموزش بزرگسالان و سازماندهي فعاليت‌هاي اين مراكز و حمايت از مراكز خصوصي آموزش بزرگسالان مي‌باشند. مراجع غير آموزشي ديگر نيز در سازماندهي آموزش بزرگسالان سهيم مي‌باشند. كه در اين ميان مي‌توان از صاحبان مشاغل  نام برد. مؤسسات استخدامي تحت نظارت وزارت كار و امور اجتماعي و جوامع مستقل نيز به ارائة رشته‌هاي  آموزش حرفه‌اي متناسب با نيازهاي بازار كار و مطابق با افراد فاقد شغل و بي‌سواد مبادرت مي‌نمايند. علاوه بر اين، مراكز عمومي و تخصصي ديگر آموزش بزرگسالان با همكاري وزارت دادگستري، وزارت امورخارجه و وزارت دفاع تشكيل مي‌يابد. كه از آن جمله مي‌توان به برگزاري دوره‌هاي مقدماتي و پايه براي زندانيان داخلي و به ويژه زندانيان اسپانيايي زنداني در كشورهاي خارجي و اجراي برنامه‌هايي در جهت توسعة فرهنگي آموزش مقدماتي افراد شاغل در رشته‌هاي نظامي و ارتش اشاره نمود. گفتني است كه  مديريت و تأمين مالي اين قبيل مراكز آموزش توسط وزارت خانه‌هاي فوق صورت مي‌گيرد. جوامع مستقل متفاوت به تنظيم برنامه‌هاي آموزش بزرگسالان در حوزه‌هاي مديريتي خود و تعيين حدود برنامه‌هاي آموزشي مي‌پردازند. از اين روي، با مراكز آموزش پايه و متوسطه در ارتباط مستقيم مي‌باشند. درسال1992 وزارت آموزش به تجديد و بهبود عملكرد مراكز آموزشي بزرگسال(CIDEAD) مبادرت نمود.

برنامه‌هاي آموزشي

رشته ها و برنامه‌هاي آموزشي مراكز  آموزش بزرگسالان در مدارس آموزش پايه مؤسسات آموزش متوسطه نيز ارائه مي‌گردد اين رشته ها نيمه وقت بوده و اغلب كلاس‌ها عصرها برگزار مي‌گردد. مؤسسات آموزشي بزرگسالان بصورت ويژه به ارائة رشته‌هاي  تمام وقت  مي‌پردازند. علاوه براين،‌ مؤسسات به ارائه فعاليت‌هاي فرهنگي و اجتماعي به افراد بزرگسال مبادرت نموده و از سري قوانين كاربردي در مؤسسات آموزشي خود پيروي  مي‌نمايند. مدارس رسمي زبان نيز به آموزش‌هاي كافي در ارتباط با زبان خارجي و زبان‌هاي رسمي ديگر كشور به افراد بزرگسال مبادرت مي‌نمايند.

اهداف آموزشي

از جمله مهم‌ترين  اهداف آموزشي مراكز آموزش بزرگسالان مي‌توان به موارد ذيل اشاره نمود:

1- انجام تحقيقاتي پيرامون نيازهاي آموزشي گروه‌هاي مختلف بزرگسالان

2- اتخاذ برنامه‌ريزي‌هاي صحيح و كارآمد براي بزرگسال

3-  ارائه خدمات مشاوره تحصيلي به كليه افراد بزرگسال و افراد مواجه با مشكلات جسماني و ذهني.

4-  انطباق برنامه‌هاي آموزش بزرگسال با برنامه هاي آموزش عمومي

5-  توسعه برنامه‌هاي آموزش معلمين مراكز آموزش بزرگسالان

6-  بهرة گيري از ارتباطات و اطلاعات تكنولوژيك در حوزه آموزش بزرگسالان

مراكز خصوصي آموزشي

مؤسسات خصوصي آموزش بزرگسالان در قالب 2 واحد بزرگ ذيل طبقه‌بندي مي‌گردد:

1- مؤسسات غير انتفاعي : مراجع مختلفي به سرمايه‌گذاري در اين مؤسسات مبادرت مي‌نمايند. اين مؤسسات نقش مشخصي در اجراي فعاليتهاي اجتماعي داشته و در اين راستا به ارائة درجه‌بندي‌هاي  وسيع فرهنگي مي‌پردازند. دانشگاه‌ها و مدارس مردمي جزء چنين مؤسساتي مي‌باشند..

اتحاد دانشگاههاي مردمي اسپانيا (FEUP) و ارتباط نزديك آنها با نهادهاي محلي گسترده است. مؤسسات غيرانتفاعي عموما با هم در ارتباط بوده اما توسط بخش‌هاي عمومي ديگر سرمايه‌گذاري  مي‌شوند. آن دسته از مؤسساتي كه به آموزش بزرگسالان توجه دارند، در حوزه‌هاي فرهنگي و اجتماعي فعاليت داشته و به ارائه آموزش جامع پرويكتو  در جهت افزايش دانش فني و كاري افراد بزرگسال مي‌پردازند. مداخله فرهنگي و اجتماعي گروه‌هاي حاشيه‌اي به ارتقاء مشاركتهاي اجتماعي و كسب منابع اجتماعي در حوزه آموزش بزرگسالان منجر گرديده و اين مؤسسات اصولاً به سرمايه‌گذاري در حوزه‌هاي روستايي به عوض حوزة شهري مبادرت مي‌نمايند. مدارس مردمي بزرگسالان در روند همكاريهاي آموزشي بزرگسالان تحت عنوان () گروه‌بندي مي‌گردند.  تركيبي از گروه‌هاي اجتماعي است كه در فعاليت‌هاي آموزش بزرگسالان همكاري داشته و به ارتقاء جامع تحصيلي و حمايت از كليه اعضاي جامعه مبادرت مي‌نمايند.

2 ـ سازمانهاي انتفاعي ( خصوصي ) : كه به ارائة آموزش حرفه‌اي غيررسمي و آموزش زبان خارجي با زمينة غيررسمي به افراد بزرگسال مبادرت مي‌نمايند.

آموزش پايه بزرگسالان

آموزش پايه بزرگسالان در قالب 3 مرحله در اكثريت جوامع مستقل از جمله مناطق مختلف كشور اسپانيا كه مبادرت به اجراي برنامه‌هاي آزمايشي آموزش بزرگسالان نموده‌اند مي توان به منطقه اندلسي (از سال 1997 تا كنون)، منطقه ناوارو (از سال 1991)، منطقه گاليسيا (از سال 1997) و ايالت باسك و جزاير قناري (از سال 1998) اشاره نمود.

ساختار آموزشي

ساختار اصلي آموزش پايه بزرگسالان بر آموزش افراد بالاي رده سني 18 سال است كه فاقد ابزارهاي تكنيكي آموزشي  مي‌باشند، استوار است. اين در حالي است كه امكان ثبت‌نام از افراد بين رده‌هاي سني 16 تا 18 سال كه فاقد امكانات خاص بوده و يا با شرايط استثنايي مواجه بوده و از حضور در سيستم عمومي آموزشي محروم مي‌باشند، وجود دارد. سطح اول يا سطح ابتدايي، نيازهاي آموزشي‌ پايه‌ و مهارتهاي پايه‌ افراد بزرگسال را تحت پوشش قرار مي‌دهد كه بر مهارت در خواندن، نوشتن و رياضيات مشتمل مي‌گردد. سطح دوم آموزش پايه بزرگسالان نيز به ارائه دانش كلي و آشنايي افراد بزرگسال با تكنيك‌هاي مختلف آموزشي اعم از آموزش حرفه‌اي تأكيد دارد. از جمله ديگر اهداف اصلي آموزش پايه بزرگسالان مي‌توان از آموزش زنان، زندانيان و كادر نظامي كشور اشاره نمود.

اهداف آموزشي

از جمله مهم‌ترين اهداف آموزش پايه بزرگسالان مي‌توان به موارد ذيل اشاره نمود:

1- ارائة دانش و مهارتهاي پايه در جهت پرورش اجتماعي دانشجويان و ارتقاء قابليت آنان در بازار كار.

2- دستيابي افراد بزرگسال به قابليت كسب تكنيك‌هاي آموزشي نظير خواندن، نوشتن و رياضيات.

3- توانايي افراد بزرگسال در درك و فهم زبان و اعداد كه مستلزم برطرف‌سازي نيازمندي‌هاي روزانه آنان و درك واقعي از زمينه‌هاي اجتماعي است.

4- كسب آموزش‌هاي حرفه‌اي و مشاركت افراد بزرگسال در جنبه‌هاي اقتصادي، سياسي، فرهنگي و اجتماعي جامعه.

دوره‌هاي آموزشي

دوره‌هاي تحصيلي آموزش پايه بزرگسالان به ارتقاء و كسب دانش و مفاهيم شخصي محدود نگرديده بلكه به ارتقاء‌ كليه توانايي‌ها و رشد مشاركتهاي اجتماعي اشخاصي منتهي مي‌گردد. در اكثر جوامع مستقل طي سطح مقدماتي آموزش پايه بزرگسالان بر مفاهيم، جريانها و طرز تفكرها و سازماندهي اين موارد تأكيد مي‌گردد. اين در حالي است كه طي سطح دوم آموزش پايه بزرگسالان توجه عمده بر تنظيم مفاهيم جامع مشتمل بر جنبه‌هاي پايه آموزشي اعم از آموزش زبان اسپانيايي و زبان‌هاي رسمي ديگر و ساير دروس نظير رياضيات، علوم طبيعي و اجتماعي مطابق با جوامع مستقل معطوف مي‌گردد. از سوي ديگر،‌ طي سطح اول آموزش پايه بزرگسالان توجه عمده منحصراً بر كلاس‌هاي آموزشي معطوف گرديده و طول مدت كلاسها متناسب با نيازهاي دانش‌آموزان متفاوت مي‌باشد گفتني است كه آموزش سطح اول بر 12 هفته آموزشي و آموزش سطح دوم بر 16 هفته آموزشي (آموزش 2-1 ساله) مشتمل مي‌گردد. كليه كلاس‌هاي آموزش پايه بزرگسالان 45 دقيقه است. علاوه بر اين، فعاليت‌هاي مشاوره‌اي و فوق برنامه نيز در طول هفته به افراد بزرگسال ارائه مي‌گردد.

ارزيابي تحصيلي

ارزيابي تحصيلي در سطوح اوليه آموزش پايه‌ بزرگسالان به صورت متداوم و مستمر صورت گرفته و طي آن ويژگيهاي شخصي و اهداف افراد بزرگسال مورد ارزيابي و بررسي قرار مي‌گيرد. علاوه بر اين نوع از ارزيابي‌ها،‌ جوامع مستقل نيز به ارزيابي اوليه افراد بزرگسال تأكيد داشته و در اين خصوص براي مشاوره‌هاي تحصيلي با افراد بزرگسال بهره مي‌گيرند. به طور كلي مي‌توان گفت كه فرآيند ارزيابي تحصيلي افراد بزرگسال بر پيشينة آموزشي افراد و علايق، نيازها و انتظارات كاري آنان مشتمل مي‌گردد.

گواهينامه‌هاي آموزشي

در پايان سطح اول و در هر واحد از سطح دوم آموزش پايه بزرگسالان،‌ مدارك تحصيلي به فارغ التحصيلان اعطا احراز مدارك علمي منوط به دستيابي افراد بزرگسال به اهداف اين سطح  آموزشي است،‌ از اين روي،‌ اگر دانش‌آموزان موفق به احراز اهداف سطح اول يا هر واحد از سطح دوم آموزش بزرگسالان نكردند،‌ مردود شناخته شده و نتيجه فوق در گزارشهاي ارزيابي شخصي آنها درج مي‌گردد.

آموزش متوسطه بزرگسالان

مطابق برنامة LOGSE، مراجع آموزشي مختلف ملزم به ارائه برنامه‌هاي  تحصيلي به افراد بزرگسال در جهت رسيدن آنان به آموزش پايه‌ متناسب با برنامه‌هاي آموزش متوسطه (ESO) مي‌باشند. در كليه جوامع مستقل، مدرك آموزش متوسطه بزرگسالان پس از گذراندن 2 سال تحصيلي به فارغ التحصيلان  اعطا مي‌گردد. جوامع مستقل به ارائه راهنمايي‌هايي در جهت ارتقاء‌ دورة تحصيلي و قادر ساختن بزرگسالان در احراز مدرك فارغ التحصيلي آموزش متوسطه مبادرت مي‌نمايند. اين جوامع همچنين به اتخاذ راه‌هايي در جهت نيل به اهداف، مفاهيم و معيار ارزيابي تحصيلي آموزش متوسطه مبادرت مي‌نمايند.

ساختار آموزشي

برنامه‌هاي آموزش متوسطه بزرگسالان به افراد رده سني بالاي 18 سال ارائه مي‌گردد. اين افراد در صورتي مي‌توانند در اين دوره ها شركت كنند كه از مدرك آموزش ششم ابتدايي و يا مدرك معادل آن برخوردار بوده و يا به قبولي در آزمون نهايي سطح دوم آموزش پايه بزرگسالان نائل آمده باشند.

گفتني است كه افراد برخوردار از رده سني بين 16 سال تا 18 سال نيز از مجوز حضور در مدارس متوسطه بزرگسالان برخوردار مي‌باشند، اما بدليل داشتن شرايط استثنايي از حضور در مدارس عادي محروم مي‌باشند. سيستم آموزش متوسطه بزرگسالان بصورت سيستم چرخشي است به افراد بزرگسال ارائه مي‌گردد. ساختار آموزش متوسطه بزرگسالان،‌ ساختار منعطف آموزشي است كه در قالب 4 واحد تحصيلي طي 2 سال جهت حضور در مرحلة دوم آموزش متوسطه، گذراندن مرحله اول آموزش متوسطه الزامي است. جهت حضور در مرحله سوم آموزش متوسطه نيز قبولي در آزمون مرحله دوم و برخورداري از مدرك (ESCOLAR) يا معادل آن الزامي است. جهت حضور در مرحله چهارم آموزش متوسطه نيز قبولي در آزمون مرحله سوم و احراز نمرات بالا در حداقل 2 درس الزامي است.

دوره‌هاي آموزشي

دروه‌هاي آموزش متوسطه بزرگسالان، با نيازها و علايق آنان منطبق بوده و در قالب 4 رشتة علمي ارتباطات، علوم اجتماعي، رياضيات و علوم طبيعي به آنان ارائه مي‌گردد. هر يك از اين 4 رشته در واحدهاي مستقلي سازماندهي شده و متناسب با مفاهيم بعدي آموزشي مي‌باشند. هر حوزة دانش به 4 واحد تقسيم مي‌گردد كه هر فرد ملزم به انتخاب 1 واحد از اين 4 واحد با اختيار خود مي‌باشد.

سياستهاي آموزشي

مطابق برنامة LOGSE، سازماندهي و روش‌شناسي آموزش متوسطه بزرگسالان مبتني بر خودآموزي افراد و منطبق بر تجربيات، نيازها و علايق آنان مي‌باشد. از اين روي، معلمان مراكز متوسطه بزرگسالان ملزم به تطبيق روش‌هاي خود با علايق افراد، توانايي‌ها و ويژگي‌هاي آنان و توجه به ويژگيهايي فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي اين افراد در محيط‌هاي اجتماعي مي‌باشند.

گواهينامه آموزشي

آندسته از افراد بزرگسال كه موفق به اتمام چهارمين مرحله آموزش متوسطه مي‌گردند،‌ به احراز مدرك فارغ‌التحصيلي آموزش متوسطه نائل مي‌آيند. از اين روي كليه افرادي كه مجاز به دريافت اين مدرك مي‌باشند،‌ ملزم به گذراندن موفقيت‌آميز كليه واحدهاي درسي مي‌باشند.

مراكز پيش دانشگاهي بزرگسالان

مطابق برنامة LOGSE، آندسته از بزرگسالاني كه قصد ورود به مراكز پيش‌دانشگاهي را دارند،‌ ملزم به برخورداري از مدرك فارغ التحصيلي آموزش متوسطه مي‌باشند.

مراكز پيش دانشگاهي از كلاسهاي حضوري در هر جامعة مستقل برخوردار مي‌باشند. از سال 1998 وزارت آموزش به ارائه آموزش غيررسمي پيش‌دانشگاهي بزرگسالان در كليه جوامع مستقل و دخالت در نحوة مديريت اين مراكز مبادرت نموده است. جوامع مستقل نيز مطابق فرآيند آموزشي به ارائه آموزش پيش‌دبستاني به افراد بزرگسال مبادرت نمودند.مراكز خصوصي پيش دانشگاهي براي آن دسته از اشخاصي طراحي گرديده است كه از مدرك آموزش متوسطه برخوردار بوده اما از شركت در كلاس‌هاي حضوري محروم مي‌باشند. به طور كلي مي‌توان گفت كه اين شكل خاص آموزش براي افراد بالاي رده سني 18-16 سال كه از شرايط خاص برخوردار بوده و از تحصيل به طريق عادي محروم مي‌باشند، تدوين شده است.

گواهينامه آموزشي

آندسته از بزرگسالاني كه موفق به اتمام دورة پيش دانشگاهي مي‌گردند به احراز مدرك (Bachiller)  نائل مي‌آيند.

آموزش حرفه‌اي بزرگسالان

آموزش حرفه‌اي بزرگسالان خود به آموزش در قالب برنامة LGE بصورت آموزش كار حرفه‌اي در كارگاهها و آموزش در قالب برنامة LOGSE مشتمل بر آموزش حرفه‌اي مقدماتي و پيشرفته تقسيم مي‌گردد.

هدف اصلي آموزش حرفه‌اي مبتني بر برنامه LGE، اشتغال به كار افراد بيكار است. از اين روي، آموزشهاي حرفه‌اي در زمينة كاري به اين افراد ارائه مي‌گردد. حداقل سن ثبت‌نام در اين دوره آموزشي رده سني20 سال است. از جمله برنامه‌هاي آموزش حرفه‌اي بزرگسالان در قالب برنامه LGE مي‌توان به دروس طراحي و گرافيك، توريست و هتلداري، جنگلداري، فلزكاري، برق، صنايع چوب، صنايع حرارتي و ذوب و صنايع گرمايشي و سرمايشي اشاره نمود.آموزش حرفه‌اي و تخصصي در اين بخش به افرادي كه از خلاقيتهاي حرفه‌اي برخوردار مي‌باشند،‌ ارائه مي‌گردد. معيارهاي طراحي شده براي ارائة اين نوع آموزشي بايد مناسب با ويژگيهاي بزرگسالان باشد. تركيب فعلي آموزش حرفه‌اي و تخصصي بزرگسالان به صورتي است كه امكان تحصيل در رشته‌هاي فني و حرفه‌اي را براي افراد بزرگسال فراهم مي‌آورد. با اين شرط كه اين افراد از مدرك فارغ‌التحصيلي آموزش متوسطه يا مدرك آموزش حرفه‌اي مقدماتي و يا مدرك پيش‌دانشگاهي برخوردار باشند. . با وجود اين طبق برنامة LOGSE براي آندسته از بزرگسالاني كه از اين مدارك برخوردار نمي‌باشند، آزمون پيش بيني شده است كه توسط مراجع آموزشي برگزار مي‌گردد و افراد بزرگسال ملزم به قبولي در آن مي‌باشند.به منظور ورود به دوره‌هاي مقدماتي آموزش حرفه‌اي (Cicloformativo) برخورداري از پيش نيازهايي اعم از رده سني 18 سال، برخورداري از سابقة كاري معتبر، موفقيت در اتمام برنامه‌هاي اجتماعي و قبولي در آزمون دورة تحصيلي ESO  الزامي است. گفتني است كه آزمون ارزيابي از آندسته از افرادي كه از دانش و مهارت كافي در آموزش حرفه‌اي نمي‌باشند، به عمل مي‌آيد. نتايج آزمون فوق در قالب 2 بخش علمي تكنولوژيكي و فرهنگي اجتماعي گروه‌بندي مي‌گردد. جهت حضور در آزمون ورودي دوره آموزش حرفه‌اي پيشرفته (Cicloformativo) برخورداري از رده سني 20سال الزامي است. علاوه بر اين، برخوراري از مدرك تكنسيني جهت ورود به دورة پيشرفته رشته‌هاي  حرفه‌اي الزامي است. آزمون فوق نيز خود بر 2 بخش (بخش عمومي كه از دروس مشترك با دورة پيش دانشگاهي برخوردار بوده و به سنجش استعداد داوطلبين مي‌پردازد و بخش تخصصي كه مطابق با مهارتهاي حرفه‌اي رشتة مورد نظر طراحي مي‌گردد) مشتمل مي‌گردد. آموزش حرفه‌اي و تخصصي بزرگسالان(Cicloformativo)برمبناي ساختار چرخشي سازماندهي مي‌گردد. به عبارتي اين سازماندهي چرخشي تلاشي جهت ارتقاء‌ سيستم آموزشي بزرگسالان و همكاري خلاق كليه طبقات اجتماعي در ارائة آموزش به بزرگسالان مي‌باشد.درهرمرحله ازآموزش چرخشي تشريح وسازماندهي آموزشهاي حرفه‌اي مطابق با واحدهاي مهارتي صورت مي‌پذيرد. اين واحدها به افراد بزرگسال فرصت پرداختن به آموزش و تمرينات علمي مطابق با سيستم آموزشي بصورت صحيح را براي افراد بزرگسال فراهم مي‌آورد. طي اين مرحله افراد بزرگسالي كه به موفقيتهايي در حرفه‌هاي پيشرفته نائل آيند، مدرك اين دوره اعطا مي‌گردد. محتوي آزمون فوق بر حوزه‌هاي درسي اعم از زبان اسپانيايي، زبانهاي رسمي ديگر و ادبيات جوامع مستقل، زبان خارجي، رياضيات، علوم طبيعي و علوم اجتماعي مشتمل مي‌گردد. داوطلبين به احراز مدركي از سوي رئيس كميتة ارزيابي نائل مي‌آيند. اين امتحانات دوبار در سال طي ماههاي ژانويه و سپتامبر برگزار شده و سوالات آن توسط مؤسسات آموزش بزرگسالان يا مراجع خصوصي ديگر طراحي مي‌گردد.سوالات اين آزمون اغلب برسؤالات كتبي در حوزه آموزش حرفه‌اي مشتمل مي‌گردد كه توسط وزارت فرهنگ و آموزش و ورزش ارائه مي‌گردد. در قالب اين آزمونها از توانايي‌هاي آموزشي پايه افراد بزرگسال ارزيابي عمومي به عمل مي‌آيد. مطابق برنامه LOGSE، مراجع آموزشي به سازماندهي آزمونهايي براي افراد بالاي رده سني 23سال در جهت احراز مدرك (Bachiller)مي‌پردازند. مطابق برنامه LOGSE، افراد بزرگسال بالاي رده سني 25سال از امكان حضور دردانشگاه بدون ارائه مدرك خاصي برخوردار مي‌باشند. البته با شرط قبولي در آزمون ويژه هر دانشگاهي بطور سالانه به برگزاري چنين آزموني طي اول فوريه تا 31 مارس مبادرت مي‌نمايد. زمان آزمون مي‌بايد حداقل 60 روز پيش از آغاز آزمون اعلام گردد. دانشگاهها نيز عهده‌دار مسئوليت سازماندهي آزمونها و تهية محتوي امتحانات مي‌باشند. افرادي كه در آزمون ورودي پذيرش مي‌گردند. در دانشگاه ثبت‌نام نموده و به ادامة تحصيل مي‌پردازند. برخي از مراكز دانشگاهي به ارائه رشته‌هاي پايه‌ مشتمل بر دانش و تكنيكهاي كاري مبادرت مي‌نمايند. گفتني است كه رشته‌هاي فوق در مدت زمان 6 هفته و پيش از آغاز سال تحصيلي دانشگاهي ارائه مي‌گردد. حضور در اين رشته‌ها اجباري بوده و بعنوان شرطي معتبر جهت ورود به دانشگاه محسوب مي‌گردد.اگر دردانشگاهي آموزش‌هاي فوق به داوطلبين ارائه نگردد،‌ داوطلبين به گذراندن اين دوره درساير دانشگاهها (UNED) مبادرت مي‌نمايند. در UNED آموزش‌هاي عالي و ويژه‌اي براي بزرگسالان يا افرادي كه به هر دليلي نمي‌توانند در جلسات كلاسي دانشگاه‌ها حضور يابند، تدارك ديده شده است. كليه دانشگاههاي كشور اسپانيا حداقل يك درصد و حداكثر سه درصد از ظرفيت‌هاي پذيرش خود را به افراد بالاي رده سني 25 سال اختصاص  مي‌دهند.

 

الگوریتم

 

الگوریتم یا خوارزمی (به انگلیسی: Algorithm) مجموعه‌ای متناهی از دستورالعمل‌ها است، که به ترتیب خاصی اجرا می‌شوند و مسئله‌ای را حل می‌کنند. به عبارت دیگر یک الگوریتم، روشی گام به گام برای حل مسئله است. شیوه محاسبه معدل در مدرسه، یکی از نمونه‌های الگوریتم است.

خصوصیات یک الگوریتم

تمام الگوریتم‌ها باید شرایط و معیارهای زیر را دارا باشند:^[۱]

• ورودی: یک الگوریتم باید هیچ یا چندین پارامتر را به عنوان ورودی بپذیرد؛
• خروجی: الگوریتم بایستی حداقل یک کمیت به عنوان خروجی (نتیجه عملیات) تولید کند؛
• قطعیت: دستورات الگوریتم باید با زبانی دقیق، و بی‌ابهام بیان شوند. هر دستورالعمل نیز باید انجام‌پذیر باشد. دستوراتی نظیر «مقدار ۶ یا ۷ را به x اضافه کنید» یا «حاصل تقسیم پنج بر صفر را محاسبه کنید» مجاز نیستند؛ چرا که در مورد مثال اول، معلوم نیست که بالاخره چه عددی باید انتخاب شود، و در خصوص مثال دوم هم تقسیم بر صفر در ریاضیات تعریف نشده‌است.
• محدودیت: الگوریتم باید دارای شروع و پایان مشخصی باشد، به نحوی که اگر دستورات آن را دنبال کنیم، برای تمامی حالات، الگوریتم پس از طی مراحل شمارا و متناهی خاتمه یابد. به علاوه، زمان لازم برای خاتمه الگوریتم هم باید به گونه‌ای معقول، کوتاه باشد.

منشاء واژهٔ الگوریتم

واژهٔ الگوریتم از نام دانشمند ایرانی، محمد ابن موسی خوارزمی، گرفته شده است.^[۲] کتاب معروف الجبر و المقابله خوارزمی که حاوی دستورالعمل‌های مختلف برای حل مسائل محاسباتی است، از راه ترجمه به زبان اسپانیایی در اروپا شناخته شد و نام عربی او، الخوارزمی، (از طریق آوانگاری آن در زبان اسپانیایی و سپس ورود آن به دیگر زبان‌های اروپایی) مترادف شد با «دستورهای حل مسائل».

نقش الگوریتم‌ها در علوم رایانه

در علوم رایانه، یک الگوریتم را یک روال محاسباتی خوش‌تعریف می‌دانند، که مقدار یا مجموعه‌ای از مقادیر را به عنوان ورودی (Input) دریافت کرده و پس از طی چند گام محاسباتی، ورودی را به خروجی (Output) تبدیل می‌کند. بجز این، الگوریتم را ابزاری برای حل مسائل محاسباتی نیز تعریف کرده‌اند. ^[۳] ساخت و طراحی الگوریتم مناسب در مرکز فعالیت‌های برنامه‌سازی رایانه قرار دارد. یک برنامه رایانه‌ای، بیان یک یا چند الگوریتم با یک زبان برنامه‌نویسی است.

مفهوم الگوریتم

مفهوم الگوریتم را معمولاً با تشبیه به دستور آشپزی توضیح می‌دهند. مثلاً اگر بخواهیم آبگوشت درست کنیم (عمل مورد نظر) با فرض اینکه مواد خام را داریم (حالت اولیه) مراحل مشخصی را باید طبق دستور آشپزی طی کنیم (دستورالعمل‌ها) تا به آبگوشت آماده (حالت پایانی) برسیم. البته الگوریتم‌ها معمولاً پیچیده‌تر از این هستند.

الگوریتم گاه دارای مراحلی است که تکرار می‌شود (در مثال آبگوشت مثلاً چند بار باید نمک زد یا آب اضافه کرد) و یا در مرحله‌ای نیازمند تصمیم‌گیری است (اگر نمک کافی است دیگر نمک نمی‌زنیم، اگر کافی نیست نمک می‌زنیم).

اگر الگوریتم برای عمل مورد نظر مناسب نباشد و یا غلط باشد به نتیجه مورد نظر نمی‌رسیم. مثلاً اگر الگوریتم آبگوشت را با مواد اولیه کباب انجام دهیم واضح است که به آبگوشت نمی‌رسیم.

باید بدانیم برای هر الگوریتم تعریف متغیر ها و طراحی مرحله به مرحله بسیار مهم است. زیرا الگوریتم باید بداند بر روی چه متغیر هایی، چه اعمالی را انجام دهد و نتیجه را در غالب چه متغیر ها یا پارامتر هایی نشان دهد.

تحلیل الگوریتم

نوشتار اصلی: تحلیل الگوریتم‌ها

معمولاً برای حل یک مسئله، روش‌ها و الگوریتم‌های گوناگونی وجود دارند؛ یک الگوریتم ممکن است عمل مورد نظر را با دستورات مختلف در مدت زمان و یا کار کمتر یا بیشتری نسبت به الگوریتم دیگر انجام دهد. به همین دلیل، انتخاب الگوریتم مناسب و کارا اهمیت زیادی در موفق بودن و کارایی برنامه رایانه‌ای دارد. الگوریتم‌ها به عنوان یک فناوری مطرح هستند ^[۴] و دانشمندان آنها را طراحی، تحلیل، و مطالعه می‌کنند. تحلیل الگوریتم‌ها رشته‌ای است که به بررسی کارایی الگوریتم‌ها می‌پردازد. تحلیل الگوریتم‌ها یعنی پیش‌بینی منابع مورد نیاز برای اجرای یک الگوریتم، همچون: حافظه، پهنای‌باند ارتباطی، سخت‌افزار، و از همه مهمتر، زمان.^[۵] کارایی یا پیچیدگی هر الگوریتم را با تابعی نشان می‌دهند که تعداد مراحل لازم برای اجرای الگوریتم را برحسب طول داده ورودی، یا میزان محل‌های لازم حافظه را بر حسب طول داده ورودی نشان می‌دهد.

جنبه حقوقی

در بعضی کشورها، مثل آمریکا اگر تعبیه فیزیکی الگوریتمی ممکن باشد (برای مثال، یک الگوریتم ضرب که می‌شود آن را در واحد محاسبهٔ یک ریز پردازنده تعبیه کرد) می‌شود آن الگوریتم را به ثبت رساند.

‎‎

هر برنامه، می بايست دارای يک طرح و يا الگو  بوده تا برنامه نويس بر اساس آن عمليات خود را دنبال نمايد.از ديدگاه برنامه نويسان ، هر برنامه نيازمند يک الگوريتم است . بعبارت ساده ، الگوريتم ، بيانه ای روشمند بمنظور حل يک مسئله بخصوص است . از منظر برنامه نويسان ،الگوريتم بمنزله يک طرح کلی و يا مجموعه دستورالعمل هائی است که با دنبال نمودن آنان ، برنامه ای  توليد می گردد.

الگوريتم های ميکرو در مقابل ماکرو
الگوريتم ها دارای ويژگی های متفاوتی می باشند . ما می توانيم در رابطه با  الگوريتم  استفاده شده  به منظور نوشتن يک برنامه مشخص صحبت نمائيم . از اين زاويه  ، ما  صرفا" در رابطه با الگوريتم  در سطح ماکرو(macro level)  ، صحبت نموده ايم . در چنين مواردی ، الگوريتم ارائه شده ، سعی در بدست آوردن جنبه های عمومی برنامه از طريق يک مرور کلی به برنامه در مقابل درگير شدن در جزئيات را  دارد.ما می توانيم در رابطه با الگوريتم ها ، از سطح "ميکرو" صحبت نمائيم . از اين زاويه ، به سطوح پايين تر رفته و به عوامل اساسی ونگهدارنده ای  که يک جنبه خاص از برنامه را با  يکديگر مرتبط می نمايد، صحبت کرد.  مثلا" در صورتيکه شما دارای داده هائی هستيد که می بايست قبل از استفاده  مرتب گردند ،الگوريتم های مرتب سازی متعددی در اين زمينه وجود داشته و  می توان يکی از آنها را بمنظور تامين اهداف مورد نظر خود انتخاب نمود. انتخاب يک الگوريتم مرتب سازی  ، صرفا" باعث حل شدن يکی از جنبه های متفاوت برنامه می گردد . پس از مرتب سازی داده ها ،می بايست از يک الگوريتم ميکرو ديگر بمنظور نمايش  داده  ها ی مرتب شده استفاده  گردد .
همانگونه که احتمالا" حدس زده ايد ، ما می توانيم تمام الگوريتم های ميکرو را بمنظور ايجاد يک الگوريتم ماکرو ، جمع آوری نمائيم . اگر ما با الگوريتم های ميکرو ، آغاز نمائيم ، و حرکت خود را بسمت نمايش ماکروی يک برنامه ، پيش ببريم ، کاری را انجام داده ايم که موسوم به طراحی " پايين به بالا" (buttom-up)  ، است . اگر ما فعاليت خود را با يک الگوريتم ماکرو آعاز و حرکت خود را بسمت پائين و الگوريتم های ميکرو ، ادامه دهيم ، طراحی از نوع " بالا به پايين " (top-down)  را انجام داده ايم .
شايد اين سوال مطرح گردد که  کدام روش بهتر است ؟ اگر شما تمام مقالاتی را که تاکنون در اين زمينه نوشته شده اند را  دنبال نمائيد ، هرگز به يک نتيجه قابل قبول دست نخواهيد يافت . هر رويکرد، دارای نکات مثبت و منفی مربوط به خود است . صرفنظر از رويکرد طراحی استفاده شده ، می بايست دارای الگوئی (طرحی) مناسب برای برنامه باشيم .حداقل، نيازمند يک اعلاميه از مسئله برنامه نويسی و يک طرح ( الگو) برای برخورد با مسئله ، خواهيم بود . پس از شناخت مسئله ، می توان  نحوه حل مسئله را  ترسيم کرد.  شناخت عميق و مناسب نسبت به  مسئله ای که قصد حل آن را داريم ، شرط اساسی و ضروری برای طراحی يک برنامه است .
با توجه به اينکه اين اعتقاد وجود دارد که شناخت جامع و کلی از مسئله ای که حل آن را داريم ، بخشی ضروری در اولين مرحله برنامه نويسی است ، ما در ادامه از رويکرد "بالا - پايين "، تبعيـت می نمائيم . فراموش نکنيم که  رويکرد فوق ، امکان مشاهده مجازی از هر مسئله برنامه نويسی را فراهم خواهد نمود.

مراحل پنج گانه
هر برنامه را صرفنظر از ميزان پيچيدگی آن ، می توان  به  پنج مرحله اساسی تجزيه کرد :

• مقدار دهی اوليه
• ورودی
• پردازش
• خروجی
• پاکسازی

در ادامه به بررسی هريک از مراحل فوق ، خواهيم پرداخت .

مرحله مقداردهی اوليه
مرحله مقداردهی اوليه ، اولين مرحله ای است که می بايست در زمان طراحی يک برنامه  در رابطه با آن فکر کرد . مرحله فوق ، شامل تمامی عمليات مورد نيازی  است که برنامه می بايست قبل ازبرقراری ارتباط  با کاربر ، انجام دهد . در ابتدا ممکن است اين موضوع که عملياتی را قبل از برقراری  ارتباط با کاربر می بايست انجام داد ، تا اندازه ای عجيب بنظر رسد ولی احتمالا" برنامه های زيادی را مشاهده نموده ايد که در اين راستا عمليات مشابهی را انجام می دهند. مثلا" ،  در زمان استفاده از برنامه هائی نظير Word ، Excel و يا برنامه های مشابه ديگر ، با چنين مواردی برخورد نموده ايم . مثلا"  با انتخاب  گزينه منو File ، می توان  ليستی از فايل هائی را که با آنها کار کرده ايم در بخش انتهائی منوفوق ، مشاهده کرد. ( مشاهده آخرين فايل های  استفاده شده در يک برنامه خاص ، با استفاده از جادو! ميسر نشده است ) . برنامه مورد نظر شايد ، ليست فايل های اخير را از ديسک خوانده و آنها را به ليست مربوطه در منوی File ، اضافه کرده باشد . با توجه به اينکه ليست فايل های فوق ، می بايست  قبل از اينکه برنامه هر چيز ديگر را برای کاربر نمايش دهد ، خوانده و نمايش داده شوند ، می توان انجام عمليات فوق را نمونه ای از مرحله مقداردهی اوليه، در نظر گرفت.
يکی ديگر از عمليات متداول که به اين مرحله مرتبط می باشد ، خواندن فايل های Setup است . چنين فايل هائی ممکن است حاوی اطلاعاتی در رابطه با نام مسيرهائی باشند که بانک ها ی اطلاعاتی خاصی و يا فايل های  ذخيره شده  ديگری را  بر روی ديسک را مشخص می نمايند . با توجه به نوع برنامه ای که اجراء می گردد ، فايل های Setup می توانند شامل اطلاعاتی در رابطه با فونت های نمايش ، نام و محل چاپگر ، رنگ های زمينه و رويه ، وضوح تصوير صفحه نمايشگر و اطلاعات مشابهی ديگر باشند . ساير برنامه ها ممکن است مستلزم خواندن اطلاعاتی در رابطه با اتصالات شبکه ، مجوزهای امنيتی و دستيابی به اينترنت ، رمزهای عبور و ساير اطلاعات حساس ديگر باشند . در چنين مواردی فايل های Setup دارای نقشی مهم خواهند بود.
در زمان طراحی يک برنامه ، همواره  می بايست در رابطه با اطلاعاتی که يک برنامه قبل  آغاز خدمات و عمليات خود  به آنها نيازمند است ، انديشيد و برای آنان در مرحله مقداردهی اوليه راهکار مناسب را انتخاب کرد . مرحله مقداردهی اوليه احتمالا" جائی است که می بايست از طريق آن اقدام به ارائه راهکار مناسب در جهت پاسخ به نيازهای فوق ، کرد.

مرحله ورودی
مرحله ورودی ، در حقيقت چيزی است که انتظار داريد باشد! مرحله فوق ،  شامل اخذ ( جمع آوری ) هر آنچيزی است که يک برنامه برای انجام فعاليت های خود به آنها  نياز خواهد داشت . دراکثر موارد، اگر استنباط مناسبی از عملياتی را که يک برنامه قصد انجام آنان  را دارد ، حاصل گردد، مشخص نمودن ليستی از ورودی ها ، کاری ساده خواهد بود. مثلا" اگر شما قصد نوشتن يک برنامه  وام را داريد ، می دانيد که می بايست از کاربر ميزان وام درخواستی ، بهره موردنظر و مدت  زمان وام ، درخواست گردد.
در حالات ديگر، لازم است در رابطه با نوع  ورودی هائی  که می بايست از کاربر اخذ گردد، بررسی لازم و مبتنی بر انديشه را دنبال نمود. مثلا" در صورتيکه قصدنوشتن يک برنامه دفترچه آدرس را داريد ، آيا می خواهيد نام فايل حاوی  دفترچه تلفن و محل ذخيره فايل مربوطه را در هر مرتبه که برنامه اجراء می گردد ، از کاربر درخواست نمائيد ؟ بعبارت ديگر برخی از مراحل ورودی می توانند و شايد می بايست ، توسط مرحله مقدار دهی انجام شوند. ماهيت واقعی ميزان اطلاعاتی که  می توان آنها را  در مرحله مقداردهی  خواند ، بستگی به رفتار  برنامه دارد. بعنوان يک قانون عمومی می توان به اين مورد اشاره داشت که اکثر کاربران تمايل دارند که اطلاعات تکراری در يک فايل  Setup و يا مقداردهی اوليه ذخيره گردد (در مقابل اينکه هر مرتبه که برنامه اجراء می گردد ، مجبور به ورود اطلاعات تکرای باشند ) .
فايل های Setup بسيار مناسب بوده و در هرموردی که امکان بخدمت گرفتن آنان منطقی بنظر می آيد ، می بايست از آنان استفاده گردد . برخی ديگر از اطلاعات اوليه دارای ماهيت خاص خود بوده و تا زمانيکه کاربر آنها را تايپ ننمايد ، شناخته نمی گردند .  در مثال وام اشاره شده  ،  می توان از TextBox های متعددی بمنظور احذ اطلاعات از کاربر و استفاده  از آنان در برنامه ، کمک گرفت . با توجه به اينکه کاربر می بايست با اين TextBox ها مرتبط تا اطلاعات موردنياز برنامه را وارد نمايد ، روشی را  که شما بمنظور ارائه  Textbox ,Labels ,Menus و ساير عناصر برنامه ، استفاده  می نمائيد ، يکی از بخش های مهم يک برنامه يعنی رابط کاربر ( user interface ) را مشخص خواهد کرد . فراموش نکنيم يکی از عوامل موفقيت هر نرم افزار ، بخش رابط کاربر آن  است . طراحی مناسب بخش فوق ، امروزه بعنوان تخصصی خاص در طراحی و پياد ه سازی نرم افزار مطرح و دارای جايگاه خاص خود است .

مرحله پردازش
مرحله پردازش ، شامل انجام عمليات  بر روی ورودی (ورودی ها ) ، بمنظور توليد نتايج مورد نظر برای برنامه است . در مثال وام ، برنامه پس از دريافت ورودی های مورد نظر ( ميزان وام ، درصد بهره و زمان وام ) آنها را از طريق يک معادله مالی بيکديگر مرتبط و پس از حل معادله ، نتيجه  مورد نظر حاصل خواهد شد( ميزان پرداخت ماهانه ) . بعبارت ديگر ، مرحله پردازش قادر به دريافت ورودی ، برخورد با آنها و توليد  پاسخ  مناسب به مسئله است . توجه داشته باشيد که مرحله پردازش همواره باعث نمايش چيزی بر روی نمايشگر نخواهد شد. هدف ، عمل ( عمليات )  برروی داده ( داده ها )  بمنظور توليد يک نتيجه ( نتايج )  است . در اين رابطه هيچگونه استثنائی وجود ندارد . در صورتيکه در برنامه ای از قبل می دانيم که مرحله پردازش زمان زيادی طول خواهد کشيد ، منطقی است  که فيدبک های لازم  بمنظور آگاهی کاربر از ميزان و درصد انجام پردازش ( پردازش ها )  در اختيار وی گذاشته شود ( در زمانيکه برنامه در حال اجراء است )  . در اين رابطه می توان از روش های متعددی استفاده کرد . ( ارائه يک ميله پيشرفت ، برآورد زمان تقريبی بمنظور اتمام عمليات ) .

مرحله خروجی
 مرحله فوق ، پاسخ ( پاسخ ها ی) مناسب و مورد انتظار را به کاربران مبنی بر حل مسئله مورد نظر ، ارائه می نمايد. تعداد زيادی ازبرنامه ها ، پاسخ  نهائی ( نتيجه ) خود را از طريق  يک Textbox ، نمايش و در اختيار کاربر قرار می دهند . ، مثلا" اگر برنامه ای نوشته شده است که قصد محاسبه و نمايش ميزان پرداخت ماهيانه يک وام دريافتی را داشته باشد ، می توان نتيجه بدست آمده (پرداخت ماهانه) را از طريق  يک textbox ، ارائه تا  پاسخی مناسب در ارتباط با  مرحله خروجی يک برنامه، داده شده باشد . ساير برنامه ها ممکن است دارای وضعيتی بمراتب پيچيده تر باشند .مثلا" می توان برنامه ای را در نظر گرفت که  نام ، آدرس ، شماره تلفن و ساير اقلام اطلاعاتی را از بانک اطلاعاتی خوانده و در ادامه آنها را بر روی صفحه نمايشگر ، نشان دهد. برنامه هائی اينچنين ، نيازمند شکل مناسبتری از نمايش خروجی بوده و نمی توان با استفاده از چند textbox به خواسته خود دست يافت ( ارائه يک خروجی مطلوب و انعطاف پذير) در اينگونه موارد می بايست از راهکارهای مناسبتری استفاده گردد . مثلا" می توان از جداول خاصی بمنظور نمايش اطلاعات مورد نظر استفاده کرد .( استفاده از grid و يا List box  که برنامه در صورت ضرورت آنان را تکميل نمايد ) . نکته مهمی که می بايست در رابطه با مرحله خروجی رعايت گردد ، آگاهی از اين موضوع است که با توجه به نمايش نتايج خروجی برای کاربر، بخش فوق را می توان جزئی از بخش رابط کاربر يک نرم افزار در نظر گرفت . در زمان ورود اطلاعات ( مرحله ورودی )  از عناصر متفاوتی بمنظور اخذ اطلاعات توسط کاربر در بخش رابط استفاده می گردد ، در مرحله خروجی ، بخش رابط کاربر با کاربر بگونه ای  ديگر مرتبط خواهد شد ( ارتباطی بمراتب غير فعالتر نسبت به مرحله ورود اطلاعات  ) .

مرحله پاکسازی  ( Cleanup )
مرحله پاکسازی ، بمنظور خاتمه بخشيدن مودبانه يک برنامه، پس از تکميل عمليات مربوطه است. می توان اين مرحله را بعنوان مکمل مرحله مقداردهی اوليه در نظر گرفت .با اينکه تعداد زيادی از برنامه های ساده قادرند بسادگی و بدون انجام عمليات تکميلی توسط برنامه نويس ، خاتمه يابند ولی برنامه های پيچيده زيادی نيازمند برخی کمک ها در اين زمينه می باشند. مثلا" اگر برنامه ای يک فايل Setup را بمنظور مقداردهی برخی از متغيرها در زمان مرحله مقداردهی اوليه ، خوانده باشد ، مرحله پاکسازی می تواند شامل بهنگام سازی آندسته از متغيرهای موجود در فايل Setup باشد که نشاندهنده  آخرين اطلاعات کاربر است . مرحله پاکسازی ، اغلب شامل بستن فايل ها ( فايل های Setup و بانک اطلاعاتی)  است . برخی برنامه ها ميزان استفاده از برنامه توسط کاربران  را ثبت و اطلاعات مربوطه را در مکانهائی  که Log file ناميده می شوند ، ذخيره می نمايند( ثبت مشخصات افراديکه برنامه را اجراء نموده  بهمراه ساير اطلاعات مرتبط نظير  تاريخ و زمان آغاز و توقف برنامه ، در خيلی از برنامه ها به امری ضروری تبديل شده است ) .
يکی ديگر از انواع فايل های Log به  فايل های ثبت خطاء برمی گردد( error log file ) . هدف اين نوع از فايل ها ، ثبت اطلاعاتی در رابطه با هر نوع خطائی است که ممکن است در مدت زمان اجرای يک برنامه ، محقق گردد. برنامه نويسان با استفاده از محتويات اين نوع فايل ها ، قادر به اشکال زدائی برنامه خواهند بود .
عمليات واقعی و مورد نظری که می بايست در مرحله پاکسازی ، انجام گردد ، به نيازهای يک برنامه بستگی خواهد داشت . معمولا" اگر در برخی برنامه ها عمليات خاصی را در مرحله مقدار دهی اوليه انجام می هيم ، می بايست برخی از عمليات متناظر با آنان را  در مرحله پاکسازی انجام داد . باز نمودن و بستن فايل های مورد نياز در يک برنامه ، نمونه ای متداول از دو مرحله فوق می باشد .

آيا هر برنامه شامل پنج مرحله گفته شده است؟
در پاسخ به سوال فوق می بايست با صراحت پاسخ منفی داده شود. در اين راستا ، برنامه های متعددی وجود دارد که مثلا" به مراحل مقداردهی اوليه و يا پاکسازی ، نياز نخواهند داشت . مراحل مقداردهی اوليه و پاکسازی در مرحله طراحی برنامه های پيچيده مورد توجه جدی قرار خواهند گرفت. بموازات افزايش تجربه در نوشتن برنامه ، شناخت مناسبی در اين رابطه  بوجود می آيد(  کدام برنامه به تمام مراحل پنج گانه نياز و کداميک نياز ندارند).طراحان می بايست همواره يک مسئله  برنامه نويسی را با فرض وجود پنج مرحله ياد شده ،دنبال نمائيد . قطعا" حذف يک مرحله در  زمان طراحی بمراتب ساده تر از ناديده گرفتن ! اوليه آن خواهد بود.

پالايش يک طرفه   (  Sideways Refinement )
همانگونه که قبلا" اشاره گرديد ، ما علاقه مند به طراحی بالا به پايين می باشيم .( الگوريتم ماکرو بعنوان يک نقطه شروع در فرآيند طراحی برنامه) . پس از انتخاب رويکرد فوق  ، می بايست شناخت مناسبی نسبت به مسئله ای که قصد حل آن وجود دارد ، ايجاد گردد. تا رسيدن به  سطح ميکرو( ارائه الگوريتم های ميکرو) بمنظور حل مسئله مورد نظر راه زيادی را در پيش خواهيم داشت. بموازات حرکت از سطح مرور کلی برنامه به خصوصيات و ويژگی های يک برنامه ، می بايست دانش خود را نسبت به جرئيات مربوطه افزايش داد .
از پنج مرحله گفته شده ، می توان بمنظور نقطه شروع ديد ماکرو خود در زمان فرآيند طراحی استفاده کرد. درادامه ، می توان هر يک از مراحل را بدقت بررسی تا  جزئيات بيشتری در رابطه با مرحله مورد نظر ، مشخص گردد ( استخراج جزئيات لازم در رابطه با تحقق هر مرحله ) .  فرآيند  فوق ، " پالايش يک طرفه " ، ناميده می شود . در ادامه ، بمنظور شناخت مناسب فرآيند پالايش يک طرفه  ، به بررسی يک نمونه می پردازيم .
فرض کنيد ، کاربری دارای  يک فايل بانک اطلاعاتی است که در آن تمام قرار ملاقات های وی ، ذخيره شده اند . قرار ملاقات ها در بانک اطلاعاتی با نظم و ترتيب خاص ( تاريخ قرار ملاقات ) ذخيره شده اند . کاربر ، می خواهد قادر به مشاهده قرار ملاقات های خود بر اساس حروف الفبائی و بر اساس نام خانوادگی اشخاص مورد نظری که قصد ملاقات با  وی را دارند ، باشد. چگونه می توان از پالايش يک طرفه ، بمنظور طراحی يک را ه حل استفاده کرد؟

پالايش يک طرفه مرحله مقدار دهی اوليه
می دانيم که کاربر دارای يک بانک اطلاعاتی شامل قرار ملاقات ها ، می باشد. ما همچنين می دانيم که کاربر می خواهد ليستی از قرار ملاقات های خود را بصورت مرتب شده و بر اساس نام خانوادگی مشاهده نمايد . موارد فوق ، ديد ماکروی ما از الگوريتم است . بنابراين ، در مرحله مقداردهی اوليه چه عملياتی می بايست انجام داد ؟ واضح است که ما نيازمند باز نمودن بانک اطلاعاتی قرار ملاقات ها می باشيم . ما همچنين نيازمند يک فرم ( مثلا" يک فرم مبتنی بر VB.NET و يا فرم وب ) بمنظور نمايش نتايج پس از مرتب سازی قرار ملاقات ها ، خواهيم بود. ( فرض می شود از مکان  بانک اطلاعاتی بر روی شبکه  آگاهی داريم ، و می توان نام و رمز عبور کاربر را از بانک اطلاعاتی مربوطه  بمحض آغاز اجرای برنامه توسط کاربر ، مشخص کرد) . با استفاده از اطلاعات فوق، اولين "پالايش يک طرفه " ، بصورت زير خواهد بود :

همانگونه که در شکل فوق ، مشاهده می گردد بموازات حرکت از سمت چپ بسمت راست ، جزئيات مربوطه افزايش خواهد يافت . شکل فوق ، پالايش يک طرفه  ، ليستی از برنامه های جانبی و توابع مورد نياز بمنظور انجام فعاليت های مربوطه در مرحله مقداردهی اوليه را نشان می دهد . هر روتين کوچک، مسئول انجام عملياتی خاص خواهد بود .

شبه کد ( Pseudo Code )
عمليات پالايش را می توان در رابطه با هر مرحله  با استفاده از "شبه - کد " ، دنبال کرد. شبه کد ،الگوريتمی برای بيان عملياتی است که می بايست  توسط يک روتين محقق گردد . در اين راستا از يک گرامر مشابه انگليسی ، استفاده می گردد . مثلا"  شبه کد ، روتين IsValidUser بصورت زير خواهد بود:

شبه کد روتين IsvalidUser

Is ValidUser()
  If  CurrentUserName Not in ValidUserList
        Display Invalid User Error Message
        Terminate Program
  Else
       Return ValidUserIDNumber
End

شبه کد ، عملياتی را که يک روتين می بايست انجام دهد ، بدون  اتکاء به گرامر يک زبان برنامه نويسی خاص ، تشريح می نمايد. شبه کد ، زبانی مبتنی بر گرامری خاص نبوده  و  الگوريتمی از عمليات مورد نظر که می بايست توسط يک روتين انجام شود را مشخص می نمايد. مزيت شبه کد، شباهت زياد آن به زبان انگليسی است و می توان آن را با افراديکه برنامه نويس نبوده و بنوعی در فاز طراحی صاحبنظر می باشند  ، به اشتراک تا صحت استنباطات حاصل شده تائيد و يا اصلاح گردد.( در فاز طراحی می بايست يک ارتباط مستمر با کاربران صاحبنظر برقرارگردد، ما قرار است مسئله آنان را حل نمائيم نه مسئله خود را  و يا نمی خواهيم مسئله ای ديگر را بر حجم مسائل آنان اضافه نمائيم!)  بدين ترتيب ، امکان تشخيص خطاء و اعمال تعييرات لازم در خصوص برخورد با خطاهای احتمالی در ابتدا فراهم می گردد ( يکی از اصول مهندسی نرم افزار در اين رابطه به اين موضوع اشاره می نمايد که به هر ميزان که زمان کشف يک خطاء در چرخه حيات يک برنامه سريعتر باشد ، هزينه برخورد با  خطاء کاهش خواهد يافت ) .
پس از آگاهی از اهداف ارائه شده در شبه کد ، می توان بسادگی اقدام به ترجمه شبه کد مربوطه به کدهای برنامه نويسی با استفاده از زبان مورد نظر نمود. فراموش نکنيم که  طراحی خوب ، همواره  پياده سازی ساده تر برنامه ها را بدنبال خواهد شد.

در بخش دوم اين مقاله ،  با متدولوژی UML)Unified Modeling Language ) آشنا خواهيم شد. UML ، يک متدولوژی  طراحی  متداول خصوصا" در زمينه  برنامه نويسی شی گراء اس

                      

 

 

 

 

 

منابع

‎

·         Knuth, Donald. The Art of Computer Programming (Volume 1 / Fundamental Algorithms), 2nd Printing. USA: Addison-Wesley Publishing, 1969.

·         Cormen, Thomas H. (et al), Intorduction to Algorithms (2nd Edition), USA: McGraw-Hill, 2001. ISBN 0-07-013151-1

• هورویتز، الیس. طراحی الگوریتم‌ها، چاپ دوم (مترجم: علیخانزاده، امیر). مشهد: پرتونگار، ۱۳۸۵. ISBN 964-6735-12-6

 

زئولیت

 

 

نحوه تشکیل زئولیتها به روش طبیعی

زئولیتها دارای منشا طبیعی بوده و به روش مصنوعی نیز تولید می‌شوند.

دریاچه‌های قلیایی و نمکی

دریاچه‌های قلیایی و یا نمکی واقع در مناطق گرم و خشک در بخشی از آب اسیدیته PH آن به حدود 9.5 می‌رسد، محیط مناسبی برای تشکیل زئولیتهاست. موادی که در این دریاچه‌ها می‌توانند به زئولیت تبدیل شوند عبارتند از شیشه‌های طبیعی ، توفها ، کائولینیت ، مونتموریونیت و پلاژکلاز. زئوایتهای که در این محیط تشکیل می‌شوند، عبارتند از فیلیسپیت ، کلینوپتالیت ، اریونیت و به مقدار کمتر موردنیت و منشا بازیت. علاوه بر زئولیتها ، فلدسپات سدیم ، فلدسپات پتاسیم و کانیهای بردار نیز تشکیل می‌شوند.

تشکیل زئولیتها در محدوده زمانی کمتر از 1000 سال انجام می‌شود. زون بندی در یک لایه توف واقع در یک دریاچه قلیایی از حاشیه به طرف مرکز دریاچه شامل ، توف تازه به همراه مقدار جزئی کانی رسی (به دلیل PH کمتر از 8) ، وزن تشکیل زئولیت‌ها به دلیل افزایش PH و میزان نمکها ، زون آنالیست و زون تشکیل فلدسپات به دلیل غلظت زیاد نمکها. زون بندیی که در یک منطقه حاوی زئولیت دیده می‌شود عبارت است از وزن شیشه طبیعی ، زون کانیهای رسی ، زون کلینوپتالیت و فیلیپسیت ، زون آنالیسم و زون پتاسیم فلدسپات.

 

 

 

آلتراسیون

از تاثیر محلولهای گرمایی در شرایط مناسب زئولیتها تشیل می‌شوند. معمولا کلینوتپالیت و موردنیت در اعماق کمتر (دمای کمتر) و آنالیست ، هیولاندیت ، لامونتیت و واراکتیت در اعماق بیشتر (دمای بالاتر) تشکیل می‌شوند.

مناطق با سیستم آبهای باز

خاکستر و دیگر مواد پیروپلاستیکی اسید - حد واسط سخت نشده (تفرا) تحت تاثیر آبهای سطحی و زیرزمینی قرار گرفته و تغییراتی از سطح به عمق در آنها ایجاد می‌شود. از هیدرولیز شیشه و سایر مواد در نزدیکی سطح زمین کانیهای رسی بویژه اسمکتیت تشکیل می‌شود. با محل مواد به اعماق بیشتر ضمن افزایش PH شرایط برای تبدیل شیشه به زئولیتها فراهم می‌شود. خاکستر و مواد پیروپلاستیکی که در محیط خشکی تشکیل شده‌اند تا اعماق 20 تا 500 متر حاوی کانیهای رسی بوده و بعد از آن در صورت مناسب بودن PH آبهای زیرزمینی زئولیتها تشکیل می‌شوند.

خاکهای محیطهای قلیایی

در محیطهای خشک و نیمه خشک به دلیل تبخیر زیاد کربنات و بی‌کربنات سدیم در افق سطحی خاک افزایش یافته و با افزایش PH محیط برای تشکیل زئولیتها مناسب می‌شود. محدوده تشکیل زئولیتها از سطح آبهای زیرزمینی به طرف سطح زمین است.

رسوبات عمیق دریا

توفها و رسوبات عمیق دریایی تحت تاثیر چرخه‌های آبهای گرم قرار گرفته در شرایط مناسب می‌توانند به زئولیت آلتره شوند.

تولید زئولیت به روش مصنوعی

·         ابتدا 2H₂O ، AL₂O₃ را در محلول داغ NaOH حل و سپس با سیلیکات سدیم (Na₂SiO₃) مخلط می‌نمایند، مخلوط حاصل به مخازن ویژه تشکیل ژل منتقل می‌شود. بلورهای زئولیت در دمای حدود 94 درجه سانتیگراد از محلول ژل شروع به تبلور می‌نمایند.

·         آلتراسیون کائولین : ابتدا کائولین حرارت داده می‌شود تا به متاکائولین تبدیل شود بعد از آن را کلسینه نموده و سپس با استفاده از محلول اسیدی مقداری از سیلیس آن را آزاد نموده محصول را با NaOH شستشو می‌دهند.

موارد مصرف زئولیتها

فیلترملکولی

زئولیتها چنانچه در دمای 350 تا 400 درجه سانتیگراد برای مدت چند ساعت حرارت داده شوند آب موجود در مجاری و فضای کانال مانند آزاد و به زئولیت بدون آب تبدیل می‌شود. قطر فضاهای کانال مانند مشخص و تابع ترکیب شیمیایی زئولیت است. قطر این فضا در زئولیت پتاسیم‌دار 13 آنگستروم ، سدیم‌دار 4 آنگستروم و برای کلسیم‌دار 5 آنگستروم است. موادی که ابعاد ملکول آنها کمتر از قطر فضای زئولیت باشد جذب شده و آنهایی که بزرگتر هستند جذب نخواهند شد.

به عنوان مثال زئولیتی که قطر کانال آن 4.5 آنگستروم است، می‌تواند هیدروکربوری مانند اکتان و نپتان را که قطر آنها حدود 4.3 آنگستروم است جذب نماید و هیدروکربورهای ایزواکتان و ایزوپنتان را که قطر آنها 5 آنگستروم است جذب نماید. با استفاده از زئولیتها می‌توان این مواد هیدروکربوری را از یکدیگر جدا نمود.

کنترل آلودگی

کلینوپتالیت به علت داشتن خاصیت جانشینی یونی ، می‌تواند ایزوتوپهای سزیم و استرانسیم را که دارای خاصیت رادیواکتیویته هستند، به خود جذب نماید. محلولهای حاوی کاتیونهای رادیواکتیو را از ستون حاوی کلینوپتالیت عبور می‌دهند، آنگاه مواد رادیواکتیو جذب کلینوپتالیت می‌شوند.

پس کلینوپتالیت اشباع از مواد رادیواکتیو را در محیطهای مناسب دفن می‌نمایند آمونیاک موجود در پسابها ، آبهای کشاورزی ، محیط نگهداری دام و طیور را می‌توان با استفاده از کلینوپتالیت مهار نمود. گازهای CO₂ , SO₂ را که در کارخانه‌ها تولید می‌شوند می‌توان با استفاده از زئولیتها به میزان قابل توجهی کنترل نمود.

تولید اکسیژن

بعضی از زئولیتها نیتروژن را بطور انتخابی جذب می‌نمایند. ژاپنیها با ساختن دستگاهی که در آن از موردنیت استفاده شده ، توانسته‌اند اکسیژن را از هوا تهیه نمایند. اکسیژن تولید شده تا 90 درصد خالص است.

تصفیه گاز

برای جداسازی دی‌اکسید کربن و کاهش میزان رطوبت گازهای طبیعی از زئولیتها می‌توان استفاده کرد.

انرژی خورشیدی

از زئولیتها بویژه شابازیت و کلینوپتالیت در ذخیره سازی انرژی خورشیدی استفاده می‌شود. زئولیتهای نامبرده در طول روز ، آب خود را از دست می‌دهند و در فاصله شب و به هنگام جذب رطوبت می‌توانند انرژی ذخیره شده در طول روز را آزاد نمایند.

کشاورزی

زئولیتها را در کشاورزی برای بهبود کیفیت خاک ، تهیه خوراک حیوانات و همچنین در تهیه حشره کشها بکار می‌برند.

مصارف دیگر

پیش از این زئولیتها به دلیل وزن مخصوص پایین آنها به عنوان مصالح سبک وزن استفاده می‌شده است. اینک زئولیتها را به عنوان ماده پر کننده در کاغذ استفاده می‌کنند. مزایای زئولیت نسبت به کائولین درصد اوپاکی بیشتر ، سهولت برش و کاهش وزن آن است. در خمیر دندان از زئولیت به دلیل قابلیت پویش بهتر نسبت به CaHPO₄ و باقی ماندن فلورید به صورت یونی استفاده می‌شود.

زئولیت در ایران

در مناطق اشلق چای و نی باغ (میانه) ، سمنان ، طلعه (ورامین) ، رودهن ، طالقان و قلعه عسکر (کرمان) زئولیت عمدتا در سنگهای آتشفشانی گزارش شده است.

به طور کلي از کاربردهاي مهم زئوليتها در سه بخش جذب شوينده ها و کاتاليزورهاست.از جمله مصارف جهاني زئوليتها در سه بخش کاربردي واحد صنعتي ٬ دو جداره کردن پنجره ها و به عنوان عامل اتصال دهنده ي آب در سيستم هاي پلي يورتان است.زئوليتها در اصل مواد الومينو سيليکاتي هستند که داراي ساختار کريستالي مي باشند  آلومينو فسفاتها و سيليکوآلومينو فسفاتها (SAPO) نيز با ساختار زئوليتي ساخته شده اند ولي هنوز از اهميت صنعتي برخوردار نيستند. شناسايي زئوليتها براي نخستين بار توسط کرونستد کاني شناس سوئدي صورت گرفت.

 

از لحاظ شيميايي زئوليتها به کمک نسبت Si/Al موجود در چارچوب آنيوني آنها از يکديگر متمايز مي شوند. اين نسبت بين يک  و بي نهايت در زئوليت سيليکاليت (يک نوع اصلاح شده ي سيليکاي بلوري عاري از الومينيم ) متغير است.مقاومت اسيدي و پايداري گرمايي زئوليتها با افزايش نسبت Si/Al افزايش مي يابد.زئوليتها در ساختارهاي متعددي وجود دارند. واحدهاي پايه معمولا چهاروجهي هاي SiO₄ و AlO₄ هستند که توسط اتمهاي اکسيژن اشتراکي به هم متصل شده اندماهيت زئوليتها از روي سيستم حفرات موجود در چارچوب آنها مشخص مي شود به طوري که حجم اين حفرات مشخصه ي نوع زئوليت خواهد بود. اين حفرات توسط منافذي به هم مرتبط شده اند و قطر اين منافذ نيز نوع زئوليت را تعيين خواهد کرد.

 

زئوليتهاي طبيعي : حدود 40 نوع زئوليت در طبيعت شناخته شده است که تعدادي از آنها از اهميت صنعتي برخوردارند.زئوليتهاي طبيعي نتيجه ي غير مستقيم فعاليتهاي آتشفشاني هستند و از طريق دگرگوني هيدروترمال بازالت ٬ خاکستر آتشفشاني و سنگ پا تشکيل مي شوند ( در حفرات بازالتي و در کانسارهاي رسوبي بزرگ يافت مي شوند.)

 

زئوليت به عنوان جذب کننده : مولکولهايي که براي نفوذ به درون منافذ زئوليتها به قدر کافي کوچک هستند مي توانند شديدا به زئوليتها متصل شوند. اين مسئله به ويژه در مورد آب و ساير مولکولهاي قطبي و قطبش پذير کوچک صدق مي کند و اساس کاربرد اين مواد به عنوان خشک کننده يا تميز کننده براي گازهايي نظير گاز طبيعي يا هوا قبل از مايع شدن را تشکيل مي دهد. به علاوه از زئوليتها براي خارج نمودن اب از مدارهاي بسته ي مايع ( مثلا در واحدهاي منجمدسازي جهت جذب آب و جذب حلال باقي مانده در فضاي بين شيشه ي پنجره هاي دو جداره به منظور جلوگيري از چگالش ) نيز استفاده مي شود. زئوليتها به صورت صنعتي جهت خارج کردن دي اکسيد کربن ٬سولفيد هيدروژن ٬مرکاپتانها و غيره از مخلوط گازي به کار ميرود. زئوليتها در ذخيره سازي گرما هم استفاده مي شودبه اين صورت که در اثر جذب آب توسط زئوليتها هواي مرطوب گرم مي شود و به دنبال آن به کمک انرژي خورشيدي زئوليتها آب زدايي مي شوند.

 

زئوليت پاک کننده ي محيط زيست : زئوليتها مي توانند در محيط زندگي ابزيان آمونيم را که وجود آن حتي در حد چند گرم در تن مسموميت زا مي باشد جذب کنند که علاوه بر جذب آلودگي ها به تامين اکسيژن ماهي ها هم کمک کنند.

 

زئوليتها براي فرايندهاي جداسازي : در حفرات زئوليتها ميدانهاي الکتروستاتيکي شديد وجود دارد. به همين دليل نيتروژن که قطبش پذير است در زئوليتها به مراتب مقيدتر از اکسيژن مي باشد. به کمک چرخه هاي چند مرحله اي جذب _واجذب تحت فشار امکان توليد هواي غني از اکسيژن وجود دارد که مي تواند در تاسيسات فاضلاب يا فولاد کاري استفاده شود. زئوليتها مي توانند نقش غربال مولکولي داشته باشند مثلا مخلوطهاي n- و ايزوآلکانها مي توانند جداسازي شوند زيرا فقط n- آلکانها امکان نفوذ به داخل حفرات زئوليت را دارند.

 

زئوليتها به عنوان کاتاليزورها: فرايندهاي مهمي که در آنها زئوليتها به عنوان کاتاليزور به کار برده مي شوند عبارتند از : 1) در ايزومريزاسيون n- آلکانها به ايزوالکانها جهت مقاصد سوختي. 2) در کراکينگ کاتاليزوري محصول تقطير نفت خام براي توليد سوخت. 3) در توليد سوختها آلکنها يا ارنها از متانول ٬ موم زدايي الکانها ٬ آلکيل دار کردن بنزن و تبديل آن به اتيل بنزن به کار برده مي شود.4) در هيروکراکينگ (تبديل برشهاي نفت خام به بنزين در حضور هيدروژن ) مورد استفاده قرار مي گيرد. زئوليت به عنوان کاتاليزور هيدروژن دار کردن حاوي پالاديوم يا پلاتين مي باشد.

 

از ديگر کاربردهاي زئوليت : مقادير زيادي از سنگ هاي زئوليت دار در کشورهاي مختلف تحت فراوري قرار مي گيرد و در توليد سيمانها ملاتها و بلوکهاي سبک ساختماني به کار برده مي شود. در ژاپن از زئوليتهاي طبيعي به عنوان پرکننده در صنعت کاغذ استفاده مي گردد.

كاربردهاي زيست محيطي زئوليتها ، جايگاه ايران در جهان

ويژگيهاي منحصر بفرد ساختار كريستالين و مقاوم زئوليتهاي سنتزي و طبيعي يعني سه خاصيت مهم جذب، تبادل يون و كاتاليست ، سبب شده است كه محققين در سراسر دنيا، روشهاي بسيار موثر و ويژه اي را با استفاده از زئوليتها و براي كنترل و حذف آلاينده هاي زيست محيطي پيشنهاد دهند. امروزه بسياري از اين روشها در مقياس صنعتي در حال استفاده است. در اين مقاله، نويسنده سعي ميكند با تكيه بر نزديك به دو دهه تجارب علمي و تحقيقاتي خود در زمينه كاربردهاي زيست محيطي زئوليتها، با بررسي و مرور كارهاي تحقيقاتي انجام شده توسط محققين كشور در دو دهه اخير در ارتباط با استفاده از هر سه ويژگي جذب، تبادل يون و كاتاليستي زئوليتهاي طبيعي و سنتزي و نيز مقايسه آن با وضع موجود در دنيا ، به ارزيابي جايگاه تحقيقاتي كشور در اين زمينه پرداخته و چشم انداز آينده علوم زئوليت و نقش آن در كمك به توسعه پايدار كشور را بررسي نمايد.

کاربرد زئولیت در آبزی پروری

 

با توجه به نیاز روزافزون جوامع بشری به محصولات پروتئینی با منشاء حیوانی و رشد تصاعدی جمعیت جهان که تقاضا برای این محصولات را افزایش داده است بالا بردن راندمان و بهره دهی واحدهای تولیدی مد نظر قرار گرفته است . برای دستیابی به حداکثر تولید در صنعت طیور و آبزیان و کاهش هزینه های نگهداری ترفند های گوناگونی مورد آزمایش قرار گرفته است مانند : استفاده از آنزیمها ، ویتامینها ، محرکهای رشد و دیگر مواد کمکی که به جیره غذائی طیور اضافه میشوند . از سالها پیش متخصصین پرورش طیور و آبزیان در ایران با نام زئولیتها آشنا هستند و مقالاتی نیز که در این زمینه در دیگر کشور ها منتشر شده در دسترس قرار گرفته است .

زئولیتها جامدات بلورین با منافذ ریزند که روزنه ها ، حفره ها و کانالهائی به ابعاد 3 تا10آنگستروم دارند . واحدهای ساختمانی اولیه زئولیتها را چهاروجهی های و تشکیل میدهند.

این چهاروجهی ها بوسیله اتمهای اکسیژن به یکدیگر متصل شده و واحدهای ساختمانی ثانویه را بوجود می آورند . از اتصال واحدهای ثانویه ، واحدهای کریستال زئولیت تشکیل میشود . اولین زئولیتها توسط
" بارون اکسل فردریک " مینرالوژیست سوئدی در سال 1756 کشف و بدلیل خاصیت عجیب آنها به زبان یونانی " سنگهای جوشان " نامیده شدند .(Mumpton, 1999)

تا کنون بیش از 145 نوع زئولیت طبیعی در دنیا شتاخته شده است و بیش از 100 نوع زئولیت سنتتیک نیز در آزمایشگاهها ساخته شده است .(Evans,1988)

ساختار سه بعدی و بلوری شکل زئولیت

ساختمان بلوری شکل زئولیتها در حرارت بیش از درجه 650 سلسیوس تغییر یافته و از هم می پاشد و زئولیت تبدیل به آلومینیم سیلیکات بی شکل شده و کلیه خواص خود را از دست میدهد . زئولیتهای طبیعی معمولا در ترکیب خود10 تا 20 درصد آب دارند .

خواص زئولیتها

خواص فیزیکی :

1- ظرفیت جابجائی یونی : 170میلی اکی والان گرم در100 گرم ماده ،2- وزن مخصوص: 86/0 گرم در سانتیمتر مکعب ، 3- رنگ ظاهری : متمایل به سفید ،4- ویژگیهای بهداشتی : فاقد مواد مضر برای تغذیه دام ، طیور و آلودگیهای محیطی و عدم ایجاد کوچکترین عوارض سمی ، 5- قابلیت جذب یون برای چند عنصر بترتیب زیر :

Cs> Rb >K> NH4 >Ba> Sr> Na> Ca >Fe> Al >Mg> Li (Cation

Exchange)

اتصال به سموم موجود در خوراک و خاصیت تبادل یونی از ویژگیهای مهم آنزیمیت است که آزادشدن تدریجی آنها در دستگاه گوارش تحت شرا یط خاص موجب اتصال یونهایK,Na,Mg,Ca,NH4 میشود و در نتیجه عملکرد حیوان را افزایش میدهد.

6- دانه بندی : مناسب برای تغذیه دام و طیور 300-70 .mesh

سومائی و بوید در سال1993 نشان دادند که هر چه ذرات زئولیت ریزتر باشد میزان بیشتری از آمونیاک جذب زئولیت میشود و زئولیتهای آرد شده تاثیر بیشتری در کاهش آمونیاک نسبت به نمونه های درشت تر دارد .

خواص فیزیکوشیمیائی :

خاصیت جذب گازها . Gases Absorption

خاصیت جابجائی یونی . Ion-Exchange Capacity

جذب عوامل سمی . Toxin Absorption

جذب آب . Water Absorption

Mumpton و Fishman در سال 1977 گزارش دادند که دو خاصیت تبادل یونی و افزایش جذب مواد بوسیله زئولیتها ، سبب افزایش جذب مواد پروتئینی خواهد شد .

Smith & Piperدر سال 1981 پیشنهاد کرده بودند که فیلترهای زئولیتی ( آنزیمیت ) را در سیستم پرورش ماهی می توان جایگزین فیلترهای بیولوژیک کرد .

سپس در سال 1983 باز هم گزارش دادند که در سیستم پرورش مدار بسته برای کاهش آمونیوم میتوان از آنزیمیت به همان روش فیلتراسیون استفاده کرد . در سال 1984 استفاده از کلینوپتیلولیت (آنزیمیت) در پرورش قزل آلا توسط Holwayو Horsehبه منظور کاهش آمونیوم پیشنهاد شده بود که در آن روش هم استفاده ار فیلترهای زئولیتی توصیه شده بود . امروزه استفاده از زئولیتها در آبزی پروری برای حذف آمونیاک در آکواریومها و مزارع پرورش ماهیان آب شیرین متمرکز شده است .

(Bower and Turner, 1982; Dryden and Weatherley, 1987)

کارائی آنزیمیت در پرورش آبزیان

در یک استخر پرورش ماهی با بار مواد آلی زیاد ، آلودگی با تجمع مواد سمی گسترش می یابد . بنابراین پالایش سریع آب مورد نیاز است. زئولیتها در چندین مرحله از پالایش میتوانند مورد استفاده قرار گیرند . بعنوان فیلتراسیون ثانویه بعد از پالایش بیولوژیکی ، نگهدارنده مواد برای تجزیه باکتریائی ، بعنوان فیلتر واسطه ای برای حذف مواد جامد و معلق و برداشتن یونهای نا مطلوب

.(Holman and Hopping, 1980; Ciambelli et al., 1985)

1- آنزیمیتها زیستگاه مناسبی برای رشد باکتریها ایجاد می کنند در نتیجه آنها میتوانند تبدیل کنند تا تاثیر آنها در متعادل ساختن نوسانات NH₃ باقی بماند .

2- آنزیمیت بر غلظت آمونیوم و فسفات تاثیر دارد بطوری که آمونیوم را جذب و ته نشینی فسفات را کاهش می دهد .

3- آنزیمیت باعث تقویت و مغذی نمودن بیشتر کود جمع آوری شده در بستر حوضچه های پرورش آبزیان می گردد و ارزش غذایی آن را افزایش می دهد .

4- آنزیمیت تامپونی است که سبب تعدیل PH در استخر بطوریکه نوسانات PH را تعدیل میکند . 5- آنزیمیت سبب کاهش غلظت آمونیوم در کل دورة پرورش در استخر ماهی می گردد.

آنزیمیت نیتروژن آمونیاکی حاصله از دی- آمونیاسیون اسیدهای آمینه را که حاصل شکسته شدن پروتئینها در طول دستگاه گوارش میباشد ، تثبیت کرده ، ‌میزان رسوب حاصل از فعالیت میکروفلور طبیعی دستگاه گوارش را کاهش میدهد . وجود این رسوبها در مسیر گوارش برای حیوان مضر است .

7- عملکرد آنزیمیت به نحوی است که سبب کاهش مصرف کود فسفاته و افزایش کود نیتراته
می شود.

8- استفاده از آنزیمیت در استخر پرورش ماهی سبب افزایش تولید با کیفیت بالاتر و سبب کاهش تلفات می گردد.

9- استفاده از آنزیمیت هم برای کاهش آمونیوم و هم برای تولید بیشتر و مطلوب تر بسیار مقرون به صرفه و آسان و استفاده از آن همراه با روشهای تعویض آب و هوا دهی و پمپاژ توصیه می گردد .

10- آنزیمیت باعث جذب فلزات سنگین شده و از مسمومیتهای احتمالی می کاهد .

زئولیتها قادر به جذب سموم قارچی و به خصوص آفلاتوکسینها بوده که این ویژگی به علت ظرفیت تبادل یونی بالا ، حفرات فراوان و قابلیت تشکیل ژل ضعیف در زئولیتها می باشد .

11 – مخلوط نمودن 2 تا 3 در صد آنزیمیت با خوراک آبزیان هضم و جذب را بهتر نموده و سبب رشد و باروری بیشتر می شود .

12– با جذب یون آمونیوم توسط آنزیمیت می توان تراکم بیشتر در پرورش ، تکثیر و حمل و نقل آبزیان را داشته باشیم .

13– آنزیمیت پوست اندازی میگوها را تسریع و تسهیل نموده و از بروز برخی بیماریها جلوگیری می نماید . زئولیتها با یک پوشش فیزیکی مناسب در روی مواد آلی بستر از طریق جذب سطحی گازهای سمی چون سولفید هیدروژن و متان میتوانند اثرات مثبتی بر رشد میگوها داشته باشد .

14– آنزیمیت به عنوان فیلتر باعث بهبود کیفیت آب حوضچه های پرورش آبزیان می گردد .

مزایای اصلی افزودن آنزیمیت به جیره شامل ارزان بودن آن ، تاثیر قطعی بر حفظ سلامت دام و طیور و سادگی کاربرد آن است . مقدار واقعی استفاده از آنزیمیتها در یک مزرعه پرورش ماهی بستگی به PH آب ، دمای آب ، حجم آب ، گونه مورد پرورش ، تراکم ماهیان پرورشی ، کیفیت آب و سرعت آب جریان یافته بداخل زئولیت میباشد . احیاء زئولیت طبیعی با استفاده از یک محلول شور که تعویض یونی را امکان میسازد صورت میگیرد .

میزان مصرف:

بیژنگ در سال 1378 نقش زئولیت را در پرورش استخرهای ماهیان گرمابی با تاکید بر تغییرات کمی فسفر در آب بررسی کرد و به این نتیجه دست یافت که که کاربرد100 گرم زئولیت در متر مربع در روی بستر بیشترین آمونیاک را در آب راکد جذب و بیشترین تاثیر را در کاهش ته نشینی فسفات دارد . فرهنگی و همکاران (؟) نقش زئولیت طبیعی در کاهش مسمومیت با آمونیاک در قزل آلای رنگین کمان را بررسی کردند و به این نتیجه رسیدند که استفاده از زئولیت طبیعی به میزان 15 گرم در لیتر در غلظت کشنده آمونیاک (25 میلیگرم در لیتر ) توانست تلفات ماهیها را به صفر برساند . پیغان (1378) نشان داد کاربرد 10 گرم در لیتر زئولیت کلینوپتیلولیت توانسته تلفات ماهی کپور را در غلظت کشنده آمونیاک (150 میلیگرم در لیتر آمونیاک کل) بعد از گذشت 24 ساعت به صفر برساند .در مقایسه با ماهی قزل آلا مشاهده میشود که غلظت کشنده آمونیاک در 24 ساعت بسیار کمتر از این میزان است با این وجود مقدار زئولیت بکار گرفته شده برای ماهی قزل آلا به مراتب بیشتر از مقدار زئولیت بکار گرفته شده برای ماهی کپور است . این امر حساسیت ماهی قزل آلا را نسبت به آمونیاک در مقایسه با سایر کپور ماهیان نشان میدهد . مراحل مصرف : پیش از آبگیری 300 کیلوگرم در هکتار . ماه 1: 250 کیلوگرم درهکتار . ماه‌های 2 و 3 : 375 کیلوگرم در هکتار . ماه‌های 4 و 5 : 500 کیلوگرم در هکتار . ماه 7: 300 کیلوگرم در هکتار . ماه 8: 250 کیلوگرم در هکتار. به علت تغییر شرایط محیطی چنانچه کیفیت آب استخرها اندازه‌گیری شود مقدار و فواصل مصرف آنزیمیت را میتوان دقیق‌تر تعیین نمود.
بهترین زمان برای پاشیدن آنزیمت غروب آفتاب است.

 

ریشه های معماری مدرن

 

از سال 1851سبك زندگي كلاسيك بود ولي مبلمان در حال تغيير و نو شدن بود و اين امر ايجاد دوگانگي ميكرد . براي رفع اين مشكل هنرمندان‌ ؛ فلاسفه و معماران تصميم ميگيرند رابطه با گذشته را قطع كنند و فقط به آينده بنگرند .
چند جمله از بزرگان معماري مدرن - آوانگاردها (كساني كه پيشرو بودند) :


لوكوربوزيه : ( 1887- 1965 )
Le Corbusier

عصر مهمي آغاز شده است ،روحيه جديدي به وجود آمده است و سنتها و رسوم باعث سركوب معماري شده اند . سبكها دروغ اند عصرها متعلق به ما و سبك متعلق به آن است و بايد روز به روز نو شوند.






لودويگ ميس وندر روهه : (1886-1969)

Ludwig Mies van der Rohe




نه ديروز ، نه فردا ، بلكه فرم را تنها در همين امروز ميتوان معين ساخت .








هانس مير :(1954-1889)
Hannes Meyer

هر عصري فرم جديد خود را مي طلبد و رسالت ما ست كه به دنياي جديد شكلي جديد با معاني امروزي بدهيم ، اما دانش ما از گذشته باري است كه بر دوش ما سنگيني ميكند .

آنتونيو سانـت اِ ليا (1916-1888)
Antonio Sant'Elia
(يكي از كساني كه در جنبش فوتوريسم كار ميكرد و خيلي زود از دنيا رفت ، او كه نابغه اي بسيار عجيب بود اگر زنده مي ماند ممكن بود در معماري تغيير و تحول زيادي بوجود آورد )


معماري با سنت قطع رابطه ميكند ، ضرورت ايجاب ميكند كه معماري دوباره از اول آغاز گردد . تضاد شديد بين دنياي قديم و دنياي مدرن با چيزي مشخص مي شود كه تا پيش از اين وجود نداشت .

از جملات و نظرات معماران فوق چنين نتيجه مي توان گرفت كه همه آنها به اتفاق دغدغه اين نو شدن رو داشتند و به طور جمعي تصميم ميگيرند كه ارتباط با گذشته رو قطع كنند و كاملا به آينده و به چيزهاي جديد فكر كنند .

از طرف ديگه موازي اين مسئله در اوايل دهه اول قرن بيستم يك انقلابي هم در سيستم هنر هاي تجسمي پيش اومد كه سعي شد به جاي نمايش اشياء واقعي به ارائه اشياء انتزاعي پيش ببرند . از اين دوره به بعد هنرمندان سعي ميكنند به سمت انتزاع و تجريدي شدن بيشتر پيش بروند . يكي از جنبشهايي كه خيلي در رشد و شكوفايي هنر مدرن نقش داشت جنبش كوبيسم بود .


نهضت هنر و توليدات صنعتي در انگلستان
the application of science and art to industrial purposes

يكي ديگر ازاين نهضت ها نهضت هنر و توليدات صنعتي در انگلستان بود . در اثر حمايتهاي پرنس آلبرت همسر ملكه ويكتوريا از پيشرفتهاي صنعتي كرده بود ، نمايشگاههاي متعددي ازوسايلي كه به سبك جديد توليد مي شد در انگلستان برگزار شد و به نوعي هدف اين نهضت برقراري آشتي بين هنر و صنعت بود .

ورك بوند WERKBUND

جنبش مهم ديگر جنبش ورك بوند WERKBUND است .

ورك بوند نهضتي است در آلمان كه توسط هرمان موته سيوس ، يكي از معماران برجسته آلماني پايه گذاري مي شود .

اين نهضت در واقع نهضت هنر و توليدات صنعتي در انگلستان رو نقد ميكند كه چرا در حالي كه از شيوه صنعتي توليد مبلمان استفاده ميكنيم بايد از طرحهاي قديم استفاده كنيم ؟ و بهتر است كه فرم و روش توليد با هم همخوان باشد .

Hermann Muthesius

موته سيوس در تشكيل اين نهضت ازتخصصهاي مختلف دعوت مي كند ، معمار ، نويسنده ، نقاش و صنعتگر .
هدف جنبش ورك بوند بالا بردن كيفيت فراورده هاي صنعتي بود .


فوتوريسم Futurisme

فوتوريسم متشكل از كلمه «فوتور»(future) به معناي آينده و در كل به معناي «آينده نگري»است
اين مكتب در سال 1909 با بيانيه فيليپو توماسو مارينتي (Filippo Tommaso Marinetti) به عنوان نظريه پرداز و بنيانگذار فوتوريسم در ايتاليا بنا نهاده شد .
بحث اصلي در فوتوريسم پويايي ، حركت و سرعت بود و سمبل كار آنها ماشين بود و سعي داشتند همه چيز را به سمت ماشيني شدن ببرند .
سانت اِليا ميگويد : ما اعلام ميكنيم كه عظمت و شكوه دنيا با زيبايي تازه اي غنا يافته است ، اين زيبايي تازه را سرعت پديد آورده است

دستيل De Stijl

نهضت بعدي نهضت دستيل De Stijl نام دارد كه در هلند پايه گذاري شد
پايه گذاران اين مكتب دو تن از نقاشان برجسته دوران مدرن بودند:

پيت مندريان Piet Mondrian

تئوان دوئسبرگ Theo Van Doesburg


در سال 1917 اين جنبش شكل گرفت ، هدف اساسي اين بود كه به انتزاع ناب برسيم و بر آن نام پلاستيسيسم نهادند يعني به هنري برسيم كه كاملا انتزاعي باشد و هيچ مثل و مانندي در دنياي خارج نداشته باشد .اصول خاصي هم داشتند :
فقط از خطوط عمودي و سه رنگ اصلي استفاده شود .


اين زبان نهضت دستيل دريك اثر معماري بنام
خانه ريتولد Rietveld house توسط معماري
بنام شرودر Schröder ساخته شد ..




كانستراكتيويسم Constructivism

نهضت بعدي كانتراكتيويسم است كه از روسيه شروع شد ، بعد از انقلاب بلشويكي تحت انديشه هاي ماركس و انگلس ، لنين به پيروزي رسيد و با انقلاب اكتبر 1917 روسيه ، اتحاد جماهير شوروي بوجود آمد .
با انديشه هاي افراط و تفريطي ديدگاههاي لنين و استالين نهضت كانتراكتيويسم بوجود آمد كه به مسائل واقعيتگرا علاقمند بودند .


كانستراكتيويسم به معني سازندگي است و هنرمنداني كه در اين مكتب كار ميكردند دو هدف را دنبال ميكردند : اول اينكه هنر ناشي از الهام دروني نيست ، بلكه بايد آگاهانه بوجود بيايد . ودوم اينكه تقليد از طبيعت را به هيچ صورت جايز نمي دانستند .
معمار شاخص اين نهضت آرشيتكتي بود به نام تاتلين Tatlin كه بناي معروفي دارد بنام اينترناسيونال سوم